İşçi; işin sağlığı için tehlikeli olması, işverenin yanıltması, hakaret veya tacizi, ücretin kanuna veya sözleşmeye uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi, işyerinde bir haftadan fazla işin durması gibi sayılan hâllerde iş sözleşmesini bildirim süresini beklemeden feshedebilir (4857 sayılı Kanun m. 24). Ücretini ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında alamayan işçi ise iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir (m. 34).
Bu yazı, işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkını doğuran hâlleri, fesih hakkının hangi sürede kullanılması gerektiğini, ücret ödenmediğinde çalışmayı durdurmanın sınırlarını ve işten çıkarıldığınızda veya maaşınız yatmadığında nereden başlamanız gerektiğini anlatır.
Bu yazıda
- Haklı sebep nasıl tanımlanır, fesih yazılı mı olmalı?
- Sağlık, yanıltma, hakaret ve taciz
- Ücretin ödenmemesi veya eksik hesaplanması
- Parça başı ücret ve eksik iş verilmesi
- İşyerinde işin bir haftadan fazla durması
- İşverenin ödeme güçsüzlüğü
- Haklı fesih hakkı ne kadar sürede kullanılır?
- Maaş ödenmediğinde ilk adımlar
- İstifa, işe iade ve işten çıkışta dikkat edilecekler
Haklı sebep tam olarak nasıl tanımlanır?
Sözleşmeyi fesheden taraftan, dürüstlük kurallarına göre hizmet ilişkisini sürdürmesi beklenemeyen bütün durum ve koşullar haklı sebep sayılır. Haklı sebeple derhâl fesheden taraf, fesih sebebini yazılı olarak bildirmek zorundadır (TBK m. 435). Bu nedenle haklı feshi sözlü yapmayın; fesih yazınızı noter yoluyla göndermeyi de düşünebilirsiniz. Haklı nedenle fesihte bildirim süresini beklemeniz ve ihbar tazminatı ödemeniz gerekmez; önce feshin dayanağını yazılı olarak belirleyin. Bu konudaki ayrıntılı anlatım için işçinin haklı nedenle feshi yazımıza da bakabilirsiniz.
Hangi hâllerde bildirim süresini beklemeden ayrılabilirim?
- Sağlık veya yaşayış için tehlike: İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması, işin niteliğinden doğan bir sebeple sağlığınız veya yaşayışınız için tehlikeli olursa bildirim süresini beklemeden feshedebilirsiniz. Tehlikeyi gösteren sağlık raporu veya tespitleri saklayın.
- İşverenin sizi yanıltması: İşveren iş sözleşmesi yapıldığı sırada sözleşmenin esaslı noktalarından biri hakkında yanlış vasıflar veya şartlar göstererek ya da gerçeğe uygun olmayan bilgiler vererek sizi yanıltırsa derhal feshedebilirsiniz.
- Hakaret, sataşma, gözdağı, cinsel taciz: İşveren sizin veya ailenizden birinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranışlarda bulunursa, sataşır, gözdağı verirse ya da cinsel tacizde bulunursa sözleşmeyi derhal feshedebilirsiniz. İşyerinde başka bir işçi veya üçüncü kişiler tarafından cinsel tacize uğramanız ve bunu işverene bildirmenize rağmen gerekli önlemlerin alınmaması da haklı nedenle derhal fesih sebebidir. Bildirimi yazılı yapın ve kanıtlarınızı saklayın. Olayı ve tarihleri delillendirmeye çalışın.
- Ücret: Ücretiniz kanuna veya sözleşmeye uygun hesaplanmıyor ya da ödenmiyorsa derhal fesih hakkı doğabilir.
- Zorlayıcı sebeple işin durması: Çalıştığınız işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa sözleşmeyi bildirim süresini beklemeksizin feshedebilirsiniz. Durmanın nedenini ve süresini gösteren yazışmaları saklayın.
Parça başı ücretle çalışırken işveren az iş verirse
Ücret parça başına veya iş tutarı üzerinden belirlenmişse ve işveren yapabileceğiniz iş sayısı ve tutarından az iş verirse, aradaki fark zaman esasına göre ödenmediği takdirde haklı nedenle derhal fesih hakkınız doğar (m. 24).
İşverenin ödeme güçsüzlüğüne düşmesi
İşverenin ödeme güçsüzlüğüne düşmesi hâlinde işçi, sözleşmeden doğan hakları uygun bir süre içinde işveren tarafından güvenceye bağlanmazsa sözleşmeyi derhâl feshedebilir (TBK m. 436). Ödeme güçlüğüne ilişkin kanıtlarınızı ve güvence talebinizi yazılı olarak işverene bildirmek ispat açısından önemlidir. İşverenin iflas etmesi ücret alacağını kendiliğinden bitirmez; alacak ortadan kalkmaz, tahsil yolu değişebilir. İflas dosyası, alacak kaydı ve varsa ücret güvencesi koşulları ayrıca incelenir.
Haklı fesih hakkını ne kadar süre içinde kullanmalıyım?
Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâllere dayanan fesih yetkisi, olayı öğrendiğiniz günden başlayarak altı iş günü geçtikten ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz; işçinin olayda maddi çıkar sağlaması hâlinde bir yıllık süre uygulanmaz (m. 26). Bu süreye ilişkin ayrıntı için hukuki desteğe başvurmadan önce olay tarihlerini not etmeniz yararlıdır.
Ücretim ödenmezse çalışmayı bırakabilir miyim?
Ücretini ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında alamayan işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu durum grev sayılmaz; işçi bu nedenle işten çıkarılamaz ve yerine yeni işçi alınamaz. Gününde ödenmeyen ücretlere mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır; faiz oranını resmî kaynaklardan güncel olarak kontrol edin. Ücretin en geç ayda bir ödenmesi gerekir; sözleşmelerle ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir (m. 32 ve 34).
Maaşım ödenmediğinde nereden başlamalıyım?
- Ödenmeyen ayları, banka hareketlerini ve bordroları listeleyin.
- Ücret talebinizi yazılı iletin.
- İş görme borcundan kaçınma, haklı fesih ve ücret alacağı davasının ayrı yollar olduğunu bilin; çalışmayı bırakmadan veya istifa imzalamadan önce gecikmenin koşullarını ve başvuru yolunu inceletin.
- Dava açmadan önce arabulucuya başvurmanız gerekebilir; kanun kapsamındaki işçi veya işveren alacağı, tazminatı ve işe iade uyuşmazlıklarında dava öncesi arabuluculuk gerekir. İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat gibi istisnalar ayrıca değerlendirilir.
İşten çıkarıldıysam, istifa edersem bütün haklarımı kaybeder miyim?
İstifa, kazanılmış ücret ve kullanılmayan yıllık izin alacağını kendiliğinden silmez. Kıdem ve ihbar ise ayrılma sebebine göre değerlendirilir. Yazdığınız istifa gerekçesi ile gerçekte yaşanan olay farklıysa uyuşmazlık doğabilir; ayrılış metnini imzalamadan önce inceletin. İşten çıkarıldıysanız fesih bildirimi ile SGK çıkış kaydını saklayın. Ücret, kıdem, ihbar ve işe iade birbirinden farklı taleplerdir ve aynı koşullara bağlı değildir. İşe iade, belirli koşullarda feshin geçersizliğinin ve işe dönüşün istendiği yoldur; işyerindeki işçi sayısı, kıdeminiz, sözleşme türünüz ve işveren vekili konumunuz önemlidir (m. 18-21). Fesih bildirimi geldiyse başvuru süresini hemen doğrulayın. İşe iade sürecinin ayrıntıları için ayrıca iş davası süresi yazımıza bakabilirsiniz.
Haklı fesihten sonra hangi alacakları istersiniz?
İşçinin eski 1475 sayılı Kanunun 16 ncı maddesi uyarınca, yani haklı nedenle yaptığı fesih, kıdem tazminatı ödenecek hâller arasında sayılır; bu nedenle haklı bir nedenle ayrıldığınızı belgeleyebilirseniz kıdem tazminatınızı isteyebilirsiniz (1475 sayılı Kanun m. 14). Haklı nedenle fesihte bildirim süresi beklenmediği için ihbar tazminatı ödemeniz de gerekmez. Ayrılış sonrasında şu kalemleri ayrı ayrı gözden geçirin: ödenmeyen ücretler, kullanılmayan yıllık izin ücreti, fazla çalışma ve hafta tatili alacakları, kıdem tazminatı. Haklı feshin dayanağı olan olayı tarihleriyle, yazışmalarıyla ve varsa tanık bilgileriyle bir dosyada toplayın. Haklı fesih gerekçeniz işveren tarafından kabul edilmeyebilir; bu durumda uyuşmazlık arabuluculuk ve dava yoluyla çözülür. Fesih yazınızı ve gönderim kaydını saklamak, sonradan yapılacak her başvuruda ilk delil olacaktır.
Delilleri nasıl düzenlemelisiniz?
Haklı fesih ve ücret uyuşmazlıklarında en güçlü dayanak, tarihli ve yazılı kayıtlardır. Bordroları, banka dekontlarını, ücret talep yazılarınızı, işverenin cevaplarını, mesajları ve e-postaları kronolojik sırayla dosyalayın. Başkasının hesabına veya işverenin kapalı sistemine izinsiz erişerek belge toplamaya çalışmayın; kendi alacağınızı ilgilendiren, hukuka uygun yoldan elde ettiğiniz belgeleri belirleyin. Olayı doğrudan bilen çalışma arkadaşlarınızın hangi dönemi ve hangi çalışma düzenini bildiğini not edin; ancak tanığa ifade ezberletmeyin. Bu hazırlık, hem arabuluculukta hem de dava aşamasında talebinizi net ortaya koymanızı sağlar. Belgelerinizin tamamı elinizde olmasa bile başvurunuzu geciktirmeyin; eksik kayıtlar sonradan işverenden, bankadan veya SGK kayıtlarından temin edilebilir; önemli olan başvuru tarihlerini kaçırmamaktır.
Sık yapılan hatalar
- Haklı fesih gerekçesini yazılı bildirmemek.
- Ücret ödenmediği hâlde yirmi günlük süreyi ve yazılı talebi kaydetmemek.
- Olayı öğrendikten sonra fesih için çok beklemek.
- İstifa gerekçesini gerçek olaydan farklı yazmak.