İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür ve iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz; eğitim ve sağlık gözetimi giderleri de işverene aittir (6331 sayılı Kanun m. 4, 15 ve 17). İşyeri dışından hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Bu yazı, işverenin genel yükümlülüklerini, çalışanın eğitim ve sağlık muayenesi haklarını, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin görev ve korumasını, İSG kurulunu, çalışan temsilcisini, çalışanların kendi yükümlülüklerini ve yaptırımları anlatır.
Bu yazıda
- İşverenin genel yükümlülüğü ve kapsam
- Maliyet kime ait?
- İSG eğitimi hakkı
- Sağlık muayenesi ve gizlilik
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi
- İSG kurulu ve işveren iş birliği
- Çalışan temsilcisi ve çalışanların görüşü
- Çalışanların yükümlülükleri
- Yaptırımlar ve denetim
İşverenin iş sağlığı ve güvenliğindeki genel yükümlülüğü nedir?
İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bunun için mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi, gerekli araç gerecin sağlanması ve tedbirlerin değişen şartlara uyarlanması gibi çalışmaları yapar, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını da izler. Çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne almak, yeterli bilgi ve talimat verilmeyen çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için de tedbir almak zorundadır (m. 4). Risklerden korunma ilkeleri gereği toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verilir: önce ortak önlemler alınır, baret ya da eldiven gibi kişisel donanım bunun yerine değil gerektiğinde ayrıca kullanılır (m. 5).
Kanun kamu ve özel sektördeki bütün işyerlerine ve çırak ile stajyerler dahil tüm çalışanlara faaliyet konusuna bakılmaksızın uygulanır; ev hizmetleri ile çalışan istihdam etmeden kendi nam ve hesabına üretim yapanlar gibi sayılan bazı faaliyetler kapsam dışındadır (m. 2). Genç çalışan, onbeş yaşını bitirmiş ancak onsekiz yaşını doldurmamış çalışandır; risk değerlendirmesinde genç çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupların durumu ayrıca dikkate alınır (m. 3 ve 10). Tehlike sınıfı, işyeri için belirlenen tehlike grubudur; sınıflar Bakanlıkça çıkarılan tebliğle belirlenir ve işyerinde yapılan asıl iş esas alınır (m. 3 ve 9).
Maliyet çalışana yansıtılabilir mi, dışarıdan hizmet alınca sorumluluk biter mi?
Hayır. Kanun, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetinin çalışanlara yansıtılamayacağını açıkça söyler; sağlık gözetiminin masrafı ile eğitim giderleri de işverene aittir. Maaşınızdan bu nedenle kesinti yapıldıysa bordroyu ve ödeme kayıtlarını saklayın. İşyeri dışındaki uzman kişi veya kuruluşlardan hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz; hizmet sunan kuruluşun verdiği yazılı tedbir ve tavsiyeleri yerine getirmek de işverenin görevidir (m. 4 ve 8). Sizin güvenlik kurallarına uymamanız da işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; ikisi birbirinden ayrı yükümlülüklerdir.
İSG eğitimi hakkınız
İşveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar. Eğitim özellikle işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, ekipman değişince ve yeni teknoloji uygulanınca verilir; gerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanır. Eğitimlerde geçen süre çalışma süresinden sayılır; eğitim süreleri haftalık çalışma süresinin üzerinde olursa bu süreler fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma olarak değerlendirilir ve eğitimin maliyeti çalışana yansıtılamaz. İş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce kazanın veya hastalığın sebepleri, korunma yolları ve güvenli çalışma yöntemleri konusunda ilave eğitim verilir; altı aydan fazla işten uzak kalanlara da yeniden başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir. Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz. Geçici iş ilişkisi kurulan işveren de çalışana gerekli eğitimin verilmesini sağlar (m. 17).
Sağlık muayenesi: kimin görevi, sonuçlar paylaşılabilir mi?
İşveren, işe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası veya meslek hastalığı sonrası işe dönüşte çalışanın talebi hâlinde ve işin devamı süresince Bakanlıkça belirlenen aralıklarla sağlık muayenelerini yaptırmak zorundadır; maliyet çalışana yansıtılamaz. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Raporlar kural olarak işyeri hekiminden alınır; itirazlar hakem hastanelere yapılır. Sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık bilgileri gizli tutulur (m. 15). Bu bilgilerin işyerinde gereksiz yere paylaşıldığını düşünüyorsanız yazılı itiraz edebilirsiniz. Sağlık verilerinin özel nitelikli olduğunu ve iş ilişkisinin bunların herkesin erişimine açılmasını haklı kılmadığını da unutmayın.
İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi
- Kim görevlendirilir? Çalışanları arasında belirlenen niteliklere sahip personel bulunmuyorsa işveren hizmetin tamamını veya bir kısmını ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden ya da ÇASMER'lerden hizmet alarak yerine getirebilir. Gerekli belge ve niteliğe sahip olmayan ancak elliden az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıftaki işyeri işverenleri, Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlamak şartıyla işe giriş ve periyodik muayeneler hariç hizmetleri kendileri yürütebilir (m. 6).
- İmkân sağlama: İşveren, görevlendirdiği kişi veya kuruluşların görevlerini yerine getirebilmesi için araç, gereç, mekân ve zaman gibi bütün ihtiyaçları karşılar ve mevzuata uygun tedbirleri yerine getirir. Görevlendirme süresinin belirlenmesinde öğrenci statüsündeki çırak ve stajyerler çalışan sayısına dahil edilmez. Tam süreli görevlendirme gereken işyerinde işveren işyeri sağlık ve güvenlik birimi kurar (m. 6 ve 8).
- Uzman sınıfı: Çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde A sınıfı, tehlikeli sınıftakilerde en az B sınıfı, az tehlikeli sınıftakilerde en az C sınıfı iş güvenliği uzmanlığı belgesi aranır (m. 8).
- Bildirim: İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı eksiklik ve aksaklıkları, tedbir ve tavsiyeleri belirler ve işverene yazılı bildirir; bunların giderilmesinden işveren sorumludur. Acil ve hayati tehlike arz eden eksiklikler için işveren tedbir almazsa durum Bakanlığın yetkili birimine, varsa yetkili sendika temsilcisine, yoksa çalışan temsilcisine bildirilir.
- Koruma: Bu bildirimden dolayı işveren, işyeri hekiminin veya iş güvenliği uzmanının iş sözleşmesine son veremez ve onları hak kaybına uğratamaz; aksi hâlde işveren hakkında bir yıllık sözleşme ücreti tutarından az olmamak üzere tazminata hükmedilir. Bu kişilerin hak ve yetkileri görevlerini yerine getirmeleri nedeniyle kısıtlanamaz.
- Sorumluluk: Hizmet sunan kuruluşlar, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanları hizmetlerin yürütülmesindeki ihmallerinden dolayı işverene karşı sorumludur; ölüm veya maluliyetle sonuçlanan kazada ihmali tespit edilenin yetki belgesi askıya alınır.
- Destek: Bakanlıkça belirli şartlarla destek sağlanabilir; kamu kurumları hariç ondan az çalışanı bulunanlardan çok tehlikeli ve tehlikeli sınıftaki işyerleri yararlanabilir ve giderler Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından finanse edilir (m. 7).
İSG kurulu ve işverenlerin iş birliği
Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren kurul oluşturur ve mevzuata uygun kurul kararlarını uygular; daha küçük işyerlerinde bu kurul zorunlu değildir. Altı aydan fazla süren asıl işveren-alt işveren ilişkisinde ayrı kurullar varsa koordinasyonu asıl işveren sağlar; kurul gerektirmeyen taraflarda temsilci atanır, toplam çalışan sayısı elliden fazlaysa koordinasyon asıl işverende olmak üzere ortak kurul oluşturulur (m. 22). Aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa işverenler iş hijyeni ve güvenlik önlemlerinin uygulanmasında iş birliği yapar, riskleri koordinasyon içinde önler ve birbirlerini ile çalışan temsilcilerini bilgilendirir (m. 23).
Çalışan temsilcisi ve çalışanların görüşü
İşveren, iş sağlığı ve güvenliği konularında çalışanların veya temsilcilerinin görüşünü alır, teklif getirme hakkı tanır ve katılımı sağlar; yeni teknoloji, iş ekipmanı seçimi ve çalışma ortamının sağlık ve güvenliğe etkisi konularında da görüş alınması gerekir. İşyerinde alınan önlemlerin yetersiz olduğu durumlarda veya teftiş sırasında yetkili makama başvuran çalışanların ya da çalışan temsilcilerinin hakları kısıtlanamaz; başvurunuzu ve tarihini kayıt altına alın (m. 18). Çalışan temsilcisi, İSG çalışmalarına katılma, izleme, tedbir isteme ve teklifte bulunma konularında çalışanları temsil eden çalışandır. İki ile elli arası çalışanı olan işyerlerinde bir, elli bir ile yüz arasında iki, yüz bir ile beş yüz arasında üç temsilci görevlendirilir; yetkili sendika varsa işyeri sendika temsilcileri bu görevi de yürütür. Temsilcilerin ve destek elemanlarının hakları görevleri nedeniyle kısıtlanamaz ve işveren onlara gerekli imkânları sağlar (m. 3 ve 20).
Çalışanların yükümlülükleri
Çalışanlar aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda kendilerinin ve diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür. Makine, cihaz ve diğer üretim araçlarının güvenlik donanımlarını doğru kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek, koruyucu donanımı doğru kullanmak bu yükümlülükler arasındadır. Donanımda arıza ya da eksiklik görürseniz veya makine, cihaz, tesis ve binalarda ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşırsanız işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber vermelisiniz (m. 19). Tehlike hâlinde çalışmaktan kaçınma hakkı için işçinin haklı nedenle feshi yazımıza da bakabilirsiniz.
Yaptırımlar ve denetim
Kanun, ihlal edilen yükümlülüğün türüne göre işverene idari para cezası öngörür; tutarlar güncellendiği için güncel miktarı resmî kaynaktan kontrol edin. Ayrıca işin durdurulması gibi başka yaptırımlar da mümkündür (m. 25 ve 26). Kanunun uygulanmasının izlenmesi ve teftişi, iş sağlığı ve güvenliği yönünden teftiş yapmaya yetkili Bakanlık iş müfettişlerince yapılır; şikâyetinizi yetkili makama yazılı iletebilirsiniz (m. 24). İşveren bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutar, gerekli incelemeleri yapar ve raporları düzenler; yaralanma olmasa bile işyerine veya ekipmana zarar veren ya da verme potansiyeli taşıyan olayları da inceleyip rapor hazırlar (m. 14).
Sık yapılan hatalar
- Eğitim veya muayene masrafının maaştan kesilmesine ses çıkarmamak.
- Güvenlik eksikliğini sözlü bildirip tarihli kayıt tutmamak.
- Tehlikeli işe sağlık raporu olmadan başlamak.
- Güvenlik donanımını keyfi olarak çıkarmak.