Toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığında kanunun şartlarına uygun yapılan greve kanuni grev denir; kanuni greve katıldığınız için iş sözleşmeniz feshedilemez, ancak sözleşmeniz grev süresince askıda kalır ve bu süre için ücret ödenmez (6356 sayılı Kanun m. 58, 66 ve 67). İş sağlığı ve güvenliği alanında ise ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan, kurul veya işveren kararıyla çalışmaktan kaçınabilir ve bu dönemdeki ücreti saklıdır (6331 sayılı Kanun m. 13).
Bu yazı iki ayrı konuyu birlikte ele alır: toplu iş uyuşmazlığındaki grev ve lokavt kurallarını ve işyerinde yaşamsal bir tehlike olduğunda çalışmaktan kaçınma hakkı ile işin durdurulması mekanizmasını.
Bu yazıda
- Grev ve kanuni grev nedir?
- Grev kararı, oylama ve erteleme
- Grev yapılamayan işyerleri
- Greve katılmak zorunda mıyım, işten çıkarılır mıyım?
- Grev sırasında iş sözleşmesi, ücret, sigorta ve konut
- Kanun dışı grev ve lokavt
- Grev gözcüleri, zorunlu çalışanlar ve sendikanın sorumluluğu
- Çalışmaktan kaçınma hakkı
- İşin durdurulması kararı
Grev nedir, kanuni grev ne demektir?
Grev, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya önemli ölçüde aksatmak amacıyla işi bırakmasıdır. Toplu iş sözleşmesi yapılırken çıkan uyuşmazlıkta kanunun şartlarına uygun yapılan greve kanuni grev denir; şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır (m. 58). Lokavt ise işyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olacak şekilde işçilerin işveren tarafından topluca işten uzaklaştırılmasıdır; toplu sözleşme uyuşmazlığında işçi sendikasının grev kararı alması hâlinde kanun hükümlerine uygun yapılan lokavt kanuni lokavttır (m. 59).
Grev kararı ne zaman alınır, ne zaman uygulanır?
Grev kararı, arabulucu uyuşmazlık tutanağının tebliği tarihinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulabilir. Kararın alınmaması hâlinde toplu sözleşme yapma yetkisi düşer (m. 60). Grev kararının işyerinde ilan edildiği tarihte çalışan işçilerin en az dörtte biri, ilan tarihinden itibaren altı iş günü içinde görevli makama başvurursa altı iş günü içinde grev oylaması yapılır; oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmamasını isterse grev kararı uygulanamaz (m. 61). Karar verilmiş veya başlanmış kanuni grev ya da lokavt genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikteyse Cumhurbaşkanı uyuşmazlıkta grev ve lokavtı altmış gün süreyle erteleyebilir; erteleme sonunda anlaşma olmazsa altı iş günü içinde başvuru üzerine uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür (m. 63).
Hangi işyerlerinde grev yapılamaz?
Can ve mal kurtarma işlerinde, cenaze işlerinde ve mezarlıklarda, şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz ve petrol işlerinde, Millî Savunma Bakanlığı ile jandarma ve sahil güvenlikçe işletilen işyerlerinde, kamu itfaiyesinde ve hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz (m. 62).
Greve katılmak zorunda mıyım, katılırsam işten çıkarılabilir miyim?
İşçiler greve katılıp katılmamakta serbesttir. Greve katılmayan veya vazgeçenlerin işyerinde çalışmaları engellenemez; ancak işveren bu işçileri çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir. Greve katılanlar işyerinden ayrılmak zorundadır (m. 64). Kanuni bir grev kararının alınmasına katılma, teşvik etme, greve katılma veya katılmaya teşvik etme nedeniyle iş sözleşmeniz feshedilemez. Grevin kanuni olup olmadığı hakkında mahkemeden tespit istenebilir (m. 66 ve 71).
Grev sırasında iş sözleşmem, ücretim, sigortam ve lojmanım ne olur?
- İş sözleşmesi ve ücret: Kanuni greve katılan işçilerin iş sözleşmeleri grev süresince askıda kalır. Bu dönem için işverence ücret ve sosyal yardım ödenemez ve süre kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz. Grevden önce işleyen ücretler olağan ödeme gününde ödenir (m. 67).
- Sigorta yardımları: Grev ve lokavt süresince işçiler, sigorta yardımlarından 5510 sayılı Kanunun ilgili hükümlerine göre yararlanır; ayrıntılı şartlar için SGK'dan bilgi alabilirsiniz (m. 66).
- Başka işte çalışma: Kanuni grev dolayısıyla iş sözleşmesi askıda kalan işçiler, grev süresince başka bir işverenin yanında çalışamaz; aksi hâlde işveren iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir. Kısmi süreli çalışanlar kanuni haftalık çalışma süresini tamamlayacak süreyi aşmamak üzere çalışabilir (m. 68).
- Konut: İşveren, kanuni grev veya lokavt süresince greve katılan işçilerin kendisince sağlanmış konutlardan çıkmalarını isteyemez; konutların onarımı, su, gaz, aydınlatma ve ısıtma giderleri ile rayiç kirayı işçilerden talep edebilir (m. 69).
Kanun dışı grev veya lokavt yapılırsa
Kanun dışı grevde işveren, grev kararına katılan, teşvik eden, greve katılan veya devam eden işçilerin iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir. Grev nedeniyle işverenin zararını karar veren işçi kuruluşu, kuruluşsuz grevde ise katılan işçiler karşılar. Kanun dışı lokavtta ise işçiler iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir; işveren bu işçilerin lokavt süresine ilişkin iş sözleşmesinden doğan bütün haklarını bir iş karşılığı olmaksızın ödemek ve uğradıkları zararları tazmin etmekle yükümlüdür (m. 70). Taraflardan her biri, karar verilen veya uygulanmakta olan bir grev veya lokavtın kanun dışı olup olmadığının tespitini mahkemeden her zaman isteyebilir; mahkeme bir ay içinde karar verir ve hâkim tedbir olarak grev veya lokavtın durdurulmasına da karar verebilir (m. 71).
Grev gözcüleri, zorunlu çalışanlar ve sendikanın sorumluluğu
Grev ilan eden sendika, grev kararına uyulup uyulmadığını denetlemek için güç kullanmaksızın ve tehdit etmeksizin işyerinin giriş ve çıkış yerlerine kendi üyeleri arasından en çok dörder grev gözcüsü koyabilir; gözcüler işyerine giriş çıkışa engel olamaz (m. 73). Niteliği bakımından sürekli olmasında teknik zorunluluk bulunan işlerde faaliyetin devamlılığını, işyeri güvenliğini ve makine ile hammaddelerin korunmasını sağlayacak sayıda işçi, kanuni grev ve lokavt sırasında çalışmak zorundadır; işveren sayı ve nitelikleri ilan eder (m. 65). Grev esnasında greve karar veren sendikanın kusurlu hareketi sonucu grev uygulanan işyerinde neden olunan maddi zarardan sendika sorumludur; yetkili işçi sendikasının kararı olmadan işçi veya yöneticilerin bireysel eylemlerinden kaynaklanan zararlardan ise kusurlu yönetici veya işçi sorumludur (m. 64).
Çalışmaktan kaçınma hakkı nedir, nasıl kullanılır?
Ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan, kurula; kurul yoksa işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve tedbir alınmasını ister. Kurul veya işveren talep yönünde karar verirse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu dönemdeki ücret ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer haklar saklıdır. Kurul acilen toplanır, işveren ise derhâl kararını verir ve durumu tutanakla tespit eder; karar çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir. Bu nedenle başvurunuzu yazılı yapın ve yazılı karar isteyin.
Tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda ise başvuru usulüne uymak zorunda kalmadan işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gidebilirsiniz; bu hareketiniz nedeniyle haklarınız kısıtlanamaz. Talep etmenize rağmen gerekli tedbirler alınmadığında iş sözleşmesiyle çalışanlar tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir; bu karardan önce başvurunuzu ve tedbir talebinizi belgeleyin (6331 sayılı Kanun m. 13). Haklı fesih nedenleri için işçinin haklı nedenle feshi yazımıza bakabilirsiniz.
İşin durdurulması kararı
İşyerinin bina ve eklentilerinde, çalışma yöntemlerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur. İş sağlığı ve güvenliği bakımından teftişe yetkili üç iş müfettişinden oluşan heyet, müfettişin tespiti üzerine tespit tarihinden itibaren iki gün içinde işin durdurulmasına karar verebilir; acil müdahale gereken hâllerde tespiti yapan iş müfettişi, heyet karar verinceye kadar işi durdurur. Karar, mülki idare amiri tarafından kolluk kuvvetleri aracılığıyla yirmidört saat içinde yerine getirilir; acil hâllerde aynı gün uygulanır. İşveren, kararın yerine getirildiği tarihten itibaren altı iş günü içinde yetkili iş mahkemesinde itiraz edebilir; itiraz kararın uygulanmasını etkilemez.
İşin durdurulduğu işyerinde çalışmaktan kaçınma maddesinin hükümleri uygulanmaz; bu durumda ücret haklarınız iş durdurmaya ilişkin hükümle korunur. İşveren, işin durdurulması sebebiyle işsiz kalan çalışanlara ücretlerini ödemekle veya ücretlerinde düşüklük olmamak üzere meslek veya durumlarına göre başka bir iş vermekle yükümlüdür. Durdurulan işte izinsiz çalışma yaptıran işveren veya işveren vekillerine üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir; böyle bir durumu yetkili iş müfettişliğine bildirebilirsiniz (m. 25).
Sık yapılan hatalar
- Grevin kanuni olup olmadığını araştırmadan greve katılmak veya katılmamak konusunda karar vermek.
- Tehlike başvurusunu sözlü yapıp yazılı karar istememek.
- Grev sırasında başka işte çalışmaya başlamak.
- Tehlikeli bir durumu tarihli olarak kayda geçirmemek.