İşveren, hizmet akdiyle çalıştırdığı kişiyi sigortalılık başlangıç tarihinden önce SGK'ya bildirmekle yükümlüdür (5510 sayılı Kanun m. 8); bildirilmemiş çalışmanızı hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesinde tespit ettirebilirsiniz (m. 86). Taşeron işçisiyseniz asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur (4857 sayılı Kanun m. 2). İşyerinde risk değerlendirmesi yapmak ve acil durum planı hazırlamak ise çalışan sayısına bakılmaksızın işverenin yükümlülüğüdür (6331 sayılı Kanun m. 10 ve 11).
Bu yazı SGK çıkış kodunun gerçeği yansıtmaması hâlinde izlenecek yolu, sigortasız ve eksik sigortalı çalışmada hak ve süreleri, SGK ile ilgili işveren yaptırımlarını, taşeron işçisinin alacağını kimden isteyeceğini ve iş sağlığı ve güvenliği kapsamında risk değerlendirmesi, acil durum ve ciddi tehlike hâllerini anlatır.
Bu yazıda
- SGK çıkış kodu gerçeği yansıtmıyorsa
- Sigortasız veya eksik sigortalı çalışma
- Prim kesilip yatırılmıyorsa
- Taşeron işçisiyim: alacağımı kimden isterim?
- Risk değerlendirmesi ve acil durum
- Ciddi ve yakın tehlike, iş durdurma
- Kaynaklar
SGK çıkış kodum gerçeği yansıtmıyor: ne yapabilirim?
İşten ayrılışınız SGK'ya işveren tarafından belirli bir çıkış kodu ve nedeniyle bildirilir. Sigortalılık, hizmet akdinin sona erdiği tarihten itibaren sona erer (5510 sayılı Kanun m. 9). Çıkış kodunu, fesih yazısını ve gerçek ayrılış nedeninizi karşılaştırın; e-Devlet üzerinden hizmet dökümünüzü alarak bildirilen çıkış nedeninin kayıtlara nasıl yansıdığını kontrol edebilirsiniz. Kod gerçekle uyuşmuyorsa işverenden düzeltme talebinde bulunun ve talebinizi yazılı yapın.
Önemli olan şudur: Çıkış kodunun düzeltilmesi ile işçilik haklarınıza ilişkin başvurular birbirinden ayrı süreçlerdir. Kodun düzelmesini beklerken işe iade veya alacak başvurusunun süresini kaçırmayın. Fesih tarihini, fesih yazınızı ve ayrılış gerekçesini gösteren belgeleri saklayın; süreler için işe iade ve kıdem tazminatı konularına bakın.
Sigortasız ve eksik sigortalı çalışma
İşe giriş bildirgesi
İşveren, hizmet akdiyle çalışan kişiyi sigortalılık başlangıç tarihinden önce sigortalı işe giriş bildirgesi ile SGK'ya bildirmekle yükümlüdür; bazı işyerleri için kanun farklı süre öngörür. İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde işe başlatılacak sigortalılar için işe giriş bildirgesi en geç çalışmaya başlatıldığı gün SGK'ya verilebilir. Bu istisna olsa bile bildirimin fiilen yapılıp yapılmadığını kayıtlardan kontrol etmeniz ve çalışmaya başladığınız günü kanıtlayacak belge saklamanız önemlidir (m. 8). Giriş bildirgenizi sorarak ve kayıtlarınızı kontrol ederek durumu öğrenebilirsiniz.
Geçmiş çalışmanın tespiti
Hizmet bildirilmemişse, çalıştığınızı hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak tespit ettirebilirsiniz (m. 86). Bu süre hak kaybı yaratabilir. Maaş dekontu, tanık, vardiya listesi ve işyeri yazışmaları delil olarak saklanmalıdır. SGK denetimiyle tespit edilen çalışmalarda ise kayıt ve belgeye dayanmayan, işyerinde fiilen yapılan denetimle belirlenen çalışmalar için geriye yönelik hizmetin en fazla tespit tarihinden geriye bir yıllık kısmı dikkate alınır; daha eski dönemler için mahkemede hizmet tespiti istemeyi ve delilleri korumayı düşünmelisiniz. Zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti için işveren aleyhine açılan davalarda dava Kuruma resen ihbar edilir ve Kurum davaya ferî müdahil olarak katılır (7036 sayılı Kanun m. 4).
Sigortasızken iş kazası
İşe giriş bildirgesi süresinde verilmemiş olsa bile, bildirgenin sonradan verildiği veya çalışmanın tespit edildiği tarihten önceki iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinde gelir ve ödenekler SGK tarafından ödenir; yapılan masraflar sonra işverene ödettirilir (m. 23).
İşverene yaptırım
İşe giriş bildirgesini kanunda belirtilen süre içinde veya Kurumca belirlenen usule uygun vermeyen işverene her bir sigortalı için idari para cezası uygulanır (m. 102). Tutar her yıl değişebileceğinden resmî kaynaktan kontrol edin. SGK'ya yazılı ihbarda bulunabilirsiniz.
Maaşımdan prim kesiliyor ama yatırılmıyor
Sigortalı payını ücretten kesip kendi payını da ekleyerek Kuruma ödeme yükümlüsü işverendir; hak edildiği hâlde ödenmemiş ücretlerin primleri için de aynı kural uygulanır (m. 87 ve 88). Hizmet dökümünüzle bordronuzdaki prim günlerini karşılaştırıp farkı SGK'ya bildirebilirsiniz.
Taşeron işçisiyim: alacağımı kimden isteyeceğim?
Asıl işveren ve alt işveren ilişkisi varsa sorumluluk yalnızca bordroda adı yazan şirketle sınırlı olmayabilir. Kanuna göre bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir. Bu ilişkide asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur (4857 sayılı Kanun m. 2).
- Çalıştığınız işyerini, işi yönetenleri ve şirket değişikliklerini belirleyin.
- Alt işverenle ve asıl işverenle ilişkinizi gösteren belgeleri saklayın.
- Talebi yanlış kişiye yöneltmemek için ilişkiyi belgeleriyle inceletin.
Asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle hakları kısıtlanamaz; aksi hâlde ve genel olarak ilişkinin muvazaalı işleme dayandığı kabul edilirse alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görürler. İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez.
İşyerinde risk değerlendirmesi ve acil durum
Risk değerlendirmesi; işyerindeki veya dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bunların riske dönüşmesine yol açan faktörlerin ve risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması için yapılan çalışmalardır (6331 sayılı Kanun m. 3). Kanun bütün işyerlerine uygulanır ve işveren iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür (m. 2 ve 10); çalışan sayısı veya sektör bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
- Dikkate alınacak hususlar: Belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu, kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde seçimi, işyerinin tertip ve düzeni ve genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar ile kadın çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar. Gebe veya emziren çalışanların durumunun ayrıca gözetilmesini işverenden isteyebilirsiniz.
- Koruyucu donanım: İşveren, risk değerlendirmesinin sonucuna göre alınacak tedbirleri ve kullanılması gereken koruyucu donanımı belirler; çalışan temsilcilerinin görüşünün önceden alınması gerekir (m. 10 ve 18).
- Ölçüm ve kontrol: İşveren, çalışma ortamına ve çalışanların maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlamakla yükümlüdür. Gürültü veya toz gibi riskleri merak ediyorsanız ölçüm sonuçlarını sorabilirsiniz.
- Bilgi alma: İşveren, risk değerlendirmesi ve koruyucu önleyici tedbirlere ilişkin bilgilere destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin ulaşmasını sağlamalı ve çalışanları işyerindeki riskler ve alınacak tedbirler konusunda bilgilendirmelidir (m. 16).
- Acil durum planı: İşveren olası acil durumları önceden değerlendirir, olumsuz etkilerini önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alır, gerekli ölçüm ve değerlendirmeleri yapar ve acil durum planlarını hazırlar; planın uygulanması için eğitim ve tatbikatlar da yaptırılmalıdır. Önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım konularında donanımlı ve eğitimli yeterli sayıda kişi görevlendirilir (m. 11).
Ciddi ve yakın tehlike, iş durdurma
İşveren, çalışanların işi bırakarak derhal güvenli bir yere gidebilmesi için önceden düzenleme yapar ve talimat verir. Tehlike sürüyorsa zorunluluk olmadıkça, özel donanımlı ve görevlendirilmiş kişiler dışındaki çalışanlardan işe devam etmelerini isteyemez. Çalışanlar ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşıp amirine hemen haber veremezse, bilgileri ve mevcut teknik donanımları çerçevesinde müdahale edebilir; ihmal veya dikkatsiz davranışları yoksa yaptıkları müdahaleden dolayı sorumlu tutulamazlar (m. 12). Çok tehlikeli sınıftaki maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamışsa iş durdurulur; hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edilirse de tehlike giderilene kadar iş durdurulur (m. 25).
Sık yapılan hatalar
- Çıkış kodunun düzeltilmesini beklerken işe iade veya alacak sürelerini kaçırmak.
- Sigortasız çalışmayı tespit için delil toplamadan sürenin geçmesine izin vermek.
- Taşeron ilişkisinde yalnızca bordrodaki şirkete başvurmak.
- Risk ve ölçüm bilgilerini istemeden tehlikeli ortamda çalışmaya devam etmek.