Faiz miktarı sözleşmeyle belirlenmemişse kanuni faiz, Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde sekseni üzerinden yıllık olarak hesaplanır; para borcunda temerrüde düşen borçlu ise sözleşmede aksi yoksa geçmiş günler için kanuni faiz oranına göre temerrüt faizi öder (3095 sayılı Kanun m. 1 ve 2). Sözleşmeyle kararlaştırılan yıllık temerrüt faizi oranı, yürürlükteki mevzuata göre belirlenen yıllık faiz oranının yüzde yüz fazlasını aşamaz (TBK m. 120). Tüketici işlemlerinde bileşik faiz uygulanmaz (TKHK m. 4).
Bu yazı kanuni faizin nasıl belirlendiğini, temerrüt faizinin ne zaman ve hangi oranla işlediğini, ticari işlerde avans faizini, faize faiz yürütülüp yürütülemeyeceğini, yabancı para borcunda faizi, ödünç sözleşmelerinde ve arkadaşlar arası borçta faiz istenip istenemeyeceğini ve tüketici kredisinde bileşik faizin yasak olduğunu anlatır. Güncel oranları resmî kaynaklardan (Merkez Bankası, Resmî Gazete) kontrol edin; bu yazıda tutar ve oran listesi bulunmaz.
Bu yazıda
- Kanuni faiz oranı nasıl belirlenir?
- Temerrüt faizi ne zaman işler?
- Ticari işlerde avans faizi
- Faize faiz işletilebilir mi?
- Yabancı para borcunda faiz
- Sözleşmedeki temerrüt faizinin sınırı
- Ödünç sözleşmesinde faiz
- Tüketici kredisi ve kart borcunda bileşik faiz
- Hangi durumda hangi faiz uygulanır?
- Faiz alacağında süre
- Faiz hesabına nasıl itiraz edilir?
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Kanuni faiz oranı nasıl belirlenir?
Faiz ödenmesi gereken hâllerde miktar sözleşmeyle belirlenmemişse faiz yıllık olarak, Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde sekseni üzerinden hesaplanır (m. 1). Oranın yıl ortasında beş puan veya daha çok değişmesi hâlinde yılın ikinci yarısında yeni orana göre hesap yapılır. Yani kanuni faiz sabit bir rakam değildir; hesabın yapıldığı döneme göre değişir ve alacaklının veya bankanın hesabında hangi oranın hangi tarihler için kullanıldığını kontrol etmeniz gerekir.
Temerrüt faizi ne zaman işler?
Para borcunun ödenmesinde temerrüde düşen borçlu, sözleşmeyle aksi kararlaştırılmadıkça geçmiş günler için kanuni faiz oranına göre temerrüt faizi öder (m. 2). Akdi faiz kanuni orandan yüksekse ve temerrüt faizi sözleşmede belirlenmemişse temerrüt faizi akdi faizden az olamaz. Faiz veya irat borcunu ödemekte temerrüde düşen borçlu ise icra takibine girişildiği veya dava açıldığı günden başlayarak temerrüt faizi ödemekle yükümlüdür; buna aykırı anlaşmalar ceza koşulu hükümlerine tabidir ve temerrüt faizine ayrıca temerrüt faizi yürütülemez (TBK m. 121). Temerrüde düşmenin başlangıcını belirlemek için ödeme tarihini, ihtarı ve varsa vade tarihini sıralayın.
Ticari işlerde avans faizi
Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranı kanuni faiz miktarından fazlaysa, arada sözleşme olmasa bile ticari işlerde temerrüt faizi bu oran üzerinden istenebilir; oranın yıl içindeki değişimine ilişkin kural da aynı maddede yer alır (m. 2). Ticari işlerde kanuni faiz, anapara faizi ve temerrüt faizi hakkında Türk Ticaret Kanunu ve ilgili mevzuat hükümleri uygulanır; faiz oranı kanunda ve sözleşmede nasıl belirlenmişse ona göre hesap yapılır ve ticari işlerde oran serbestçe kararlaştırılabilir (TTK m. 8 ve 9).
Faize faiz işletilebilir mi?
Hayır; kanuni faiz ve temerrüt faizi hesaplanırken mürekkep faiz yürütülemez (m. 3). Türk Ticaret Kanunundaki bu konuya ilişkin hükümler saklıdır. Bu nedenle alacaklının faiz hesabında faizin ayrıca faiz doğurması kural olarak kabul edilmez. Ekstrenizde veya borç dökümünüzde faizin faizi işletildiğini düşünüyorsanız itiraz edin; dökümde anapara, faiz ve masraf kalemlerini ayrı ayrı isteyin.
Yabancı para borcunda faiz
Sözleşmede daha yüksek akdi veya gecikme faizi kararlaştırılmadığı hâllerde yabancı para borcunun faizinde Devlet Bankalarının o yabancı para ile açılmış bir yıl vadeli mevduat hesabına ödediği en yüksek faiz oranı uygulanır (m. 4/a). Yabancı para borcunuz varsa sözleşmenizde hangi faiz türünün yazılı olduğuna bakın.
Sözleşmedeki temerrüt faizinin sınırı
Sözleşmede kararlaştırılacak yıllık temerrüt faizi oranı, yürürlükteki mevzuata göre belirlenen yıllık faiz oranının yüzde yüz fazlasını aşamaz (TBK m. 120). Akdi faiz belirlenmiş ve temerrüt faizi belirlenmemişse, akdi faiz kanuni orandan fazla ise temerrüt faizi hakkında akdi faiz oranı geçerli olur. Sözleşmedeki temerrüt faizi oranını bu üst sınırla karşılaştırın ve imzaladığınız belgede oranın nasıl yazıldığını kontrol edin.
Ödünç sözleşmesinde faiz
Ticari olmayan tüketim ödüncü sözleşmesinde, taraflarca kararlaştırılmış olmadıkça faiz istenemez; ticari tüketim ödüncü sözleşmesinde ise faiz kararlaştırılmamış olsa bile istenebilir (TBK m. 387). Arkadaşınıza verdiğiniz borç paraya faiz isteyecekseniz bunu yazılı olarak kayda geçirin. Faiz oranı belirlenmemişse kural olarak ödünç alma zamanında ve yerinde o tür ödünçlerde geçerli olan faiz oranı uygulanır; aksine hüküm yoksa faiz yıllık olarak ödenir ve faizin anaparaya eklenerek birlikte yeniden faiz yürütülmesi kararlaştırılamaz (TBK m. 388).
Tüketici kredisi ve kart borcunda bileşik faiz
Temerrüt hâli de dâhil olmak üzere tüketici işlemlerinde bileşik faiz uygulanmaz; katılım bankaları da kanun kapsamındadır ve uygulama kâr payı dikkate alınarak yapılır (TKHK m. 4). Kredi kartı borcunda da temerrüt hâli dâhil bileşik faiz uygulanmaz; dönem borcunun bir kısmının ödenmesi hâlinde kalan hesap bakiyesi üzerinden faiz hesaplanır ve asgari tutar ve üzerinde ödeme yapılırsa akdi faiz, asgari tutarın altında ödeme yapılırsa gecikme faizi uygulanır (Kart Kanunu m. 26).
Hangi durumda hangi faiz uygulanır?
Pratikte şu sıralamayı izleyebilirsiniz: önce sözleşmede faiz oranının yazılı olup olmadığına bakın; yazılıysa bu oran akdi faizdir. Sözleşmede oran yoksa kanuni faiz uygulanır. Borçlu temerrüde düşmüşse ve sözleşmede ayrı bir temerrüt faizi yoksa temerrüt faizi kanuni orana göre, akdi faiz daha yüksekse akdi faize göre hesaplanır. Ticari işlerde avans faizi koşulları oluşmuşsa bu oran istenebilir. Tüketici işleminde ise hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın bileşik faiz uygulanamaz. Bu sıralama, borç dökümündeki satırları kontrol etmeniz için bir çerçevedir; her dönem için oranı resmî kaynaktan ayrıca doğrulayın.
Faiz alacağında süre
Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir; dönemsel edimler ve anapara faizleri gibi bazı alacaklar için beş yıllık süre uygulanır (TBK m. 146 ve 147). Bu nedenle çok eski bir döneme ait faiz alacağı istenirse hangi alacak kaleminin hangi süreye tabi olduğunu borç dökümünüzde ayrı ayrı kontrol edin. Yasal faiz konusunda Anayasa Mahkemesi kararları için yasal faiz iptal kararı yazımıza bakabilirsiniz.
Faiz hesabına nasıl itiraz edilir?
- Bankadan veya alacaklıdan faiz hesabının dökümünü isteyin; hangi oranın hangi tarih aralığında uygulandığını görün.
- Sözleşmenizdeki akdi faiz ve temerrüt faizi hükmünü okuyun; yoksa kanuni oran uygulanır.
- Hesapta faize faiz veya bileşik faiz bulunup bulunmadığını kontrol edin.
- İtirazınızı yazılı yapın ve dökümdeki hatalı kalemleri satır satır belirtin.
- İcra takibi başlamışsa ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde itiraz süresini ayrıca takip edin (İİK m. 62).
Faiz uyuşmazlıklarında en sık görülen sorun, hangi oranın hangi tarih aralığı için uygulandığının belirsiz kalmasıdır. Bu yüzden alacaklıdan faiz hesabını dönem dönem ve kalem kalem isteyin, kendi hesabınızı ayrıca yapın ve iki hesabı karşılaştırın. Farkı fark ettiğinizde itirazınızı yazılı yapın; ödeme yaparken hangi kaleme mahsup edileceğini de belirtin. Böylece hem fazla ödemenin önüne geçer hem de sonradan sebepsiz zenginleşme veya iade talebinde elinizde somut belge bulunur.
Sık yapılan hatalar
- Kanuni faizi sabit bir rakam sanmak ve dönem değişikliğini hesaba katmamak.
- Faiz kararlaştırılmadığı hâlde arkadaş arası borca faiz istemek ve bunu yazılı kayda geçirmemek.
- Sözleşmedeki temerrüt faizini yasal sınırla karşılaştırmamak.
- Tüketici işleminde bileşik faiz uygulandığını fark etmeden ödemek.
- Faiz hesabına itiraz ederken yalnızca toplam tutarı belirtmek.