Kargonuz hasarlı geldiyse veya kaybolduysa önce taşıyıcı ile satıcıyı ayırın: taşıyıcı, eşyanın taşınmak üzere teslim alınmasından teslim edilmesine kadar geçen sürede eşyanın zıyaından, hasarından veya teslimindeki gecikmeden doğan zararlardan sorumludur (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 875); satıcıya karşı ise satış ilişkisinden doğan tüketici hakları ayrıca değerlendirilir. Hasar açıkça görülüyorsa teslim anına kadar bildirmeniz, açıkça görünmüyorsa teslimden sonra yedi gün içinde bildirmeniz gerekir (m. 889).
Bu yazı, kargo ve ticari yük taşımasında hasar veya kayıp hâlinde teslimde ne yapacağınızı, hangi sürelerde bildirimde bulunacağınızı, satıcı ile taşıyıcıdan hangisine başvuracağınızı, depoda bekleyen malın zarar görmesinin taşıma mı yoksa saklama mı sayılacağını, CMR belgesine çekince yazmanın önemini, hava yolunda bagaj ve uçuş sorunlarının ayrı kurallara tabi olduğunu, internetten alışverişte teslim ve cayma süreleriyle tüketici hakem heyeti başvurusunu anlatır.
Bu yazıda
- Teslim anında ne yapmalısınız?
- Bildirim süreleri ve gecikme
- Taşıyıcının sorumluluğu ve sınırı
- Satıcı mı, taşıyıcı mı sorumlu?
- Ticari yük ve CMR belgesine çekince
- Depoda bekleyen mal: taşıma mı, saklama mı?
- Hava yolu: bagaj ve uçuş iptali
- Tüketici hakları: teslim süresi, cayma, ayıplı hizmet, hakem heyeti
- Dava öncesi delil tespiti
- Sık yapılan hatalar
Teslim anında ne yapmalısınız?
Kısa cevap: Ambalajı ve hasarı fotoğraflayın, mümkünse teslim tutanağına somut çekince yazdırın ve taşıyıcıya ve satıcıya yazılı bildirin.
Kargo kolisi hasarlı geldiğinde ilk iş, ambalajın durumunu ve içindeki hasarı kayıt altına almaktır. Teslim tutanağına "hasarlıdır" gibi genel bir ifade yerine hangi parçanın, nasıl bir hasara uğradığını yazdırın; yazdırmak mümkün değilse hemen fotoğraf, video ve yazılı bildirimle durumu belgeleyin. Ambalajı ve gönderi bilgilerini atmayın. Hasarlı teslim ile hiç teslim edilmeme farklı durumlardır: ilkinde teslim sırasında çekince koymanız önemlidir, ikincisinde teslim edilmediğini gösteren takip kayıtları ve yazışmalar öne çıkar. Ürünü kimden ve hangi amaçla aldığınızı da belirtin; satıcıya karşı tüketici talebi ile taşıyana karşı talep farklı olabilir.
Bildirim süreleri ve gecikme
Kısa cevap: Açıkça görülen hasarı teslim anına kadar, açıkça görünmeyen hasarı teslimden sonra yedi gün içinde, gecikmeyi ise teslimden itibaren yirmi bir gün içinde bildirin.
Eşyanın zıyaı veya hasara uğramış olduğu açıkça görülüyorsa, gönderen veya gönderilen en geç teslim anına kadar zıyaı veya hasarı bildirmezse, eşyanın sözleşmeye uygun olarak teslim edildiği varsayılır. Bildirimde zararın gerekli açıklıkla belirtilmesi ve nitelendirilmesi şarttır. Zıya veya hasar açıkça görünmüyorsa, eşyanın tesliminden sonra yedi gün içinde bildirilmemesi hâlinde de aynı karine geçerlidir. Gönderilen, teslim süresinin aşıldığını teslimden itibaren yirmi bir gün içinde bildirmezse, gecikmeden kaynaklanan hakları sona erer. Teslimden sonra yapılan bildirimin yazılı olması şarttır; bildirim telekomünikasyon araçlarıyla da yapılabilir ve sürenin korunması için bildirimin zamanında gönderilmiş olması yeterlidir (m. 889). Zıya, hasar veya gecikme teslim sırasında bildirilirse, bu bildirimin eşyayı teslim edene yapılması yeterlidir.
Eşya taşıma süresini izleyen yirmi gün içinde teslim edilmezse hak sahibi ona zayi olmuş gözüyle bakabilir; sınır ötesi taşımalarda bu süre otuz gündür (m. 874). Böylece "kargom kayboldu" diyebilmek için kanunda bir ölçüt bulunur. Tazminat ödendikten sonra eşya bulunursa hak sahibi derhâl haberdar edilmesini isteyebilir; bulunduğu haberini aldıktan itibaren otuz gün içinde tazminatı geri ödeyerek eşyanın kendisine teslimini isteyebilir.
Taşıyıcının sorumluluğu ve sınırı
Taşıyıcı, eşyanın taşınmak üzere teslim alınmasından teslim edilmesine kadar geçecek süre içindeki zıya, hasar ve teslimdeki gecikmeden doğan zararlardan sorumludur. Zararın oluşmasına gönderenin veya gönderilenin bir davranışı ya da eşyanın özel bir ayıbı sebep olmuşsa, tazminat borcunun doğmasında ve kapsamında bu olguların etkisi dikkate alınır; gecikme hâlinde herhangi bir zarar oluşmasa da taşıma ücreti gecikme süresiyle orantılı olarak indirilir (m. 875). Taşıyıcı, her türlü özeni göstermesine rağmen kaçınamayacağı sebeplerden doğan zararlardan sorumluluktan kurtulur (m. 876); gönderen tarafından yapılan yetersiz ambalajlama gibi özel hâller de sorumluluktan kurtulma sebepleri arasında sayılır (m. 878). Ticari yük kaybında faturadaki bedelin her olayda doğrudan ödenecek tazminat olmadığını unutmayın: taşımanın türü, sözleşme, sorumluluk sınırları, beyan edilen değer ve uygulanacak uluslararası düzenleme sonucu etkiler. Taşıma senedi, teslim rezervi ve hasar belgelerini birlikte inceletin. Taşıyıcının sorumluluğunu önceden kaldıran veya hafifleten sözleşme hükümleri ise geçersizdir (m. 854).
Satıcı mı, taşıyıcı mı sorumlu?
Kısa cevap: Satış ilişkisi ile taşıma sözleşmesindeki haklar ayrı değerlendirilir; doğru muhatap sipariş, gönderi ve ödeme kayıtlarıyla belirlenir.
Siz tüketici olarak bir mal satın aldıysanız satıcıyla aranızda satış sözleşmesi, satıcıyla kargo firması arasında ise taşıma sözleşmesi vardır. Kargo kaybolduysa satıcının edimini (malın tesliminde bulunmak) yerine getirmediğini ileri sürebilir ve satıcıdan teslim veya iade isteyebilirsiniz; satıcı da taşıyıcıya başvurabilir. Taşıyıcıya karşı taşıma hükümleri devreye girer (m. 875). Mal tüketiciye teslim edilmeden önce taşıma sırasında kaybolduysa risk ve satıcının yükümlülüğü önem kazanır. Satış ve taşıma ilişkisini tek kişide toplamamak için sipariş, gönderi takip ve ödeme kayıtlarınızı bir arada tutun.
Ticari yük ve CMR belgesine çekince
Deniz, demir ve hava yoluyla taşıma ile posta idaresine ilişkin özel hükümler saklıdır (m. 852). Uluslararası karayolu taşımasında uygulanan CMR sözleşmesi gibi düzenlemeler de bu çerçevede önem taşır. CMR belgesine çekince yazmak neden önemlidir? Çünkü yükün teslim alınırken ve teslim edilirken görünen durumunu belgelemek, ileride ispatı etkileyebilir. Somut hasarı ve ambalajı açıkça belirtin; genel bir imza veya belirsiz bir çekince yerine gerçek durumu kaydedin. Teslim alırken eksik ya da ezik koliler gördüyseniz bunu belgeye yazdırmadan imza atmayın. Taşıma türüne göre aynı süre veya tazminat hesabını kullanamayacağınızı da unutmayın.
Depoda bekleyen mal: taşıma mı, saklama mı?
Kısa cevap: Zararın hangi aşamada ve kimin kontrolünde oluştuğu önemlidir; taşıma, depolama ve terminal hizmetleri sözleşmelerle ayrılır.
Saklama sözleşmesi, saklayanın, saklatanın kendisine bıraktığı bir taşınırı güvenli bir yerde koruma altına almayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m. 561). Mal henüz taşıma yolundayken taşıyıcının sorumluluğu, mal bir depoda saklanmak üzere bırakıldığında ise saklayanın yükümlülükleri öne çıkar. Hangi aşamada zarar oluştuğunu belirlemek için teslim hareketlerini, depo giriş çıkış kayıtlarını, stok ve ısı kayıtlarını saklayın. Taşıma, depolama ve terminal hizmetlerini sözleşmelerle ayırın.
Hava yolu: bagaj ve uçuş iptali
Hava yoluyla taşımaya ilişkin özel hükümler saklıdır (m. 852); bu nedenle yolcu bagajı, uçuş iptali ve gecikme gibi konular kargo kurallarından ayrı değerlendirilir. Bagajınız kaybolduysa havalimanında bagaj aksaklık kaydı oluşturun, etiket ve biletinizi saklayın ve yazılı talebinizi taşıyıcıya iletin; havalimanındaki kayıt, bütün tazminat başvurusunun tamamlandığı anlamına gelmez. Uçuş iptalinde her yolcu aynı tazminatı almaz: haklar olayın koşullarına, uçuş kapsamına ve nedenine göre değişir; hizmet, iade veya güzergâh değişikliği ile tazminat da aynı talep değildir. Havayoluna başvurun ve Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü'nün (web.shgm.gov.tr) yolcu hakları rehberinde kapsamı kontrol edin. Bagaj hasarı ile uçuş gecikmesi farklı düzenlemelere tabi olabileceğinden, yolcu hakkı başvurusunun bagaj taleplerini kapsadığını varsaymayın.
Tüketici hakları: teslim süresi, cayma, ayıplı hizmet, hakem heyeti
İnternetten sipariş verdiyseniz satıcı veya sağlayıcı, siparişin kendisine ulaştığı andan itibaren taahhüt ettiği süre içinde edimini yerine getirir; tüketicinin isteğine göre hazırlanan mallar hariç mal satışlarında bu süre her hâlükârda otuz günü geçemez ve süre içinde teslim yapılmazsa tüketici sözleşmeyi feshedebilir. Tüketici, mesafeli sözleşmeden on dört gün içinde gerekçe göstermeden ve cezai şart ödemeden cayabilir; cayma hakkı konusunda gerektiği şekilde bilgilendirilmemişse on dört günlük süreyle bağlı değildir ve bu süre cayma süresinin bittiği tarihten itibaren bir yıl sonra sona erer (6502 sayılı Kanun m. 48). Taşıma veya nakliye hizmeti ayıplı ifa edilmişse hizmetin yeniden görülmesini, ücretsiz onarımı, ayıp oranında bedel indirimini veya sözleşmeden dönmeyi sağlayıcıya karşı seçebilirsiniz; masraflar sağlayıcıya aittir ve bu haklardan biriyle birlikte Türk Borçlar Kanunu uyarınca tazminat da isteyebilirsiniz (m. 15). Parasal sınırın altındaki tüketici uyuşmazlıklarında hakem heyetine başvuru zorunludur; sınır her yıl güncellendiğinden güncel tutarı Ticaret Bakanlığı duyurusundan kontrol edin. Başvuru, tüketicinin yerleşim yerindeki veya işlemin yapıldığı yerdeki heyete yapılabilir (m. 68).
Dava öncesi delil tespiti
Taraflardan her biri, ileride açacağı davada ileri süreceği vakıanın tespiti için keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık ifadesi alınmasını talep edebilir. Hukuki yarar gerekir; delilin hemen tespit edilmezse kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimali varsa hukuki yarar var sayılır (HMK m. 400). Hasarlı yükü ya da kolideki zararı tespit ettirmek istiyorsanız eşyayı değiştirmeden veya atmadan önce bu yola başvurmayı düşünün.
Sık yapılan hatalar
- Teslim tutanağına genel ve belirsiz çekince yazmak veya hiç yazmamak.
- Açıkça görünmeyen hasarı yedi günlük süre içinde yazılı bildirmemek.
- Satıcıya ve taşıyıcıya yapılacak talepleri birbirine karıştırmak.
- Kargo, hava yolu ve deniz taşımasında aynı süre ve tazminat hesabını kullanmak.
- Faturadaki bedelin kesin tazminat olduğunu varsaymak.