Kıdem tazminatı, her iş bitişinde değil, kanunda sayılan hâllerde doğar: işverenin haksız sayılmayan feshi, işçinin haklı nedenle ayrılması, muvazzaf askerlik, emeklilik için ayrılma, kadın işçinin evlilik nedeniyle ayrılması ve ölüm (1475 sayılı Kanun m. 14). Tutar, tam çalışılan her yıl için otuz günlük ücret esasına göre ve son ücret üzerinden hesaplanır; yıllık miktar ise kanundaki tavanı aşamaz.
Bu yazı kıdem tazminatının hangi hâllerde ödendiğini, hesabın nasıl yapıldığını, hangi ücret kalemlerinin esasa dâhil olduğunu, tavan ve sözleşmeyle artırma sınırını, evlilik, askerlik ve ölüm hâllerini ve ödenmeyen tazminatta faizin nasıl işlediğini anlatır. Konuya genel bakış için kıdem tazminatı makalemizi de inceleyebilirsiniz; bu yazı daha çok sık sorulan durumlara ve hesabın ayrıntılarına odaklanır.
Bu yazıda
- Kıdem tazminatı hangi hâllerde ödenir, hangi hâllerde ödenmez?
- Hesap: her yıl için kaç günlük ücret, artan süreler, birleşen hizmet
- Esas alınacak ücret: yemek, yol, ikramiye, değişken ücret ve zamlı ücret
- Tavan, sözleşmeyle artırma ve sigorta yasağı
- Evlilik, askerlik, emeklilik ve ölüm hâlleri
- Zamanında ödenmezse faiz, dava ve zamanaşımı
- Kaynaklar
Kıdem tazminatı hangi hâllerde ödenir?
Kural basittir: Kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin nasıl sona erdiğine bağlıdır. 1475 sayılı Kanun m. 14 şu hâlleri sayar: işveren tarafından yapılan fesih (4857 sayılı Kanun m. 25/II'deki sebepler dışında kalan her fesih), işçinin haklı nedenle feshi, muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla fesih, kurumdan yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla ayrılma, belirli şartlarla kendi isteğiyle emekliliğe ayrılma, kadın işçinin evlilik nedeniyle ayrılması ve işçinin ölümü.
- İşveren sebep göstermeden çıkarırsa: Kural olarak kıdem tazminatı ödenir. Fesih bildirimini, bordroları ve işe giriş tarihini gösteren belgeleri saklamanız yararlı olur.
- Siz haklı nedenle ayrılırsanız: Örneğin ücretiniz ödenmiyor, işyerinde psikolojik taciz var ya da iş sağlığınız için tehlikeli. Eski 16. maddeye yapılan atıf bugün 4857 sayılı Kanun m. 24'ü gösterir. Ayrılış sebebini yazılı bildirmeniz gerekir.
- Sebepsiz istifa: Haklı neden ya da kanundaki diğer hâllerden biri yoksa, yalnızca istifa etmek kıdem tazminatı doğurmaz. Ayrılış nedenini yazılı kayda geçirmeniz önemlidir.
- Hırsızlık gibi haklı fesih sebebi: İşçinin hırsızlık yapması 4857 sayılı Kanun m. 25/II kapsamındadır. Bu bentteki sebeplerle yapılan işveren feshinde kıdem tazminatı doğmaz. İşverenin haklı fesih nedenlerini ayrıntısıyla işçinin haklı nedenle feshi yazısında bulabilirsiniz.
Kıdem tazminatı koşullarında asgari çalışma süresi de aranır: 1475 sayılı Kanun m. 14 kapsamındaki durumlarda, aynı işverene bağlı en az bir yıllık çalışma temel koşullardan biridir. Her işten ayrılma kıdem tazminatı hakkı doğurmaz.
Hesap nasıl yapılır?
Hizmet sözleşmesi devam ettiği sürece geçen her tam yıl için otuz günlük ücret tutarında kıdem tazminatı ödenir. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran uygulanır; yani yıl ve ay olarak çıkan çalışma süresinde artan aylar da hesaba girer. Bu gün sayısı hizmet sözleşmesiyle veya toplu iş sözleşmesiyle işçi lehine artırılabilir. Hesabı yapan kişiden dökümü yazılı olarak istemeniz, sonradan itiraz ederken işinize yarar.
Süreler birleşir mi?
Evet. Kıdem, hizmet akdinin devam etmiş veya fasılalarla yeniden akdedilmiş olmasına bakılmaksızın, aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde çalıştığınız süreler dikkate alınarak hesaplanır. İşten çıkıp aynı işverene yeniden girdiyseniz eski süreniz de gözetilir. Buna karşılık aynı kıdem süresi için bir defadan fazla kıdem tazminatı veya ikramiye ödenmez. Daha önce tazminat aldığınız dönem sonraki fesihte yeniden hesaba katılmaz; bu yüzden önceki ödeme belgelerini saklayın. Süreleri kanıtlamak için sigorta hizmet dökümü, bordrolar ve nakil yazıları işe yarar.
Hangi ücret esas alınır?
Hesap, kural olarak son ücret üzerinden yapılır. Ancak yalnızca çıplak ücret esas alınmaz: Esas ücretin yanında işçiye sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün, sözleşmeden ve kanundan doğan menfaatler de hesaba katılır. Yemek, yol ve ikramiye gibi düzenli ödemelerin bu kapsamda olup olmadığını bordro ve sözleşmenizle kontrol etmelisiniz. Para ile ölçülemeyen menfaatler bu kapsamda anılmaz; ayni bir yardım varsa para karşılığını bordro veya sözleşmeden tespit etmeye çalışın. Madde brüt veya net ayrımı yapmaz; ödeme kalemlerini bordrodaki rakamlara göre denetleyin.
Değişken ücret ve zam
- Ücret sabit değilse (parça başı, akort, götürü veya yüzde usulü): Son bir yıl içinde ödenen ücret, çalışılan günlere bölünür; çıkan ortalama ücret esas alınır. Kıdem tazminatınız düşük hesaplandıysa bu yönteme göre hesabı kontrol edin, eksik varsa işverene yazılı itiraz edin ve gerekirse dava yoluna gidin.
- Son bir yıl içinde zam yapıldıysa: Esas ücret, işten ayrılma tarihi ile zammın yapıldığı tarih arasında aldığınız ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesiyle bulunur. Zam yoksa son ücret esas alınır. Zam yazısını ve bordroyu saklayın.
Tavan ve sözleşmeyle artırma
Toplu sözleşmelerle ve hizmet akitleriyle belirlenen kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, en yüksek Devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez. Bu tavanın güncel tutarı dönemsel olarak değiştiği için burada rakam verilmez; yürürlükteki tutarı resmî kurum duyurusundan veya işyerinizin muhasebesinden kontrol edin. Otuz günlük süre sözleşmelerle işçi lehine değiştirilebilir, fakat bu şekilde belirlenen yıllık miktar da tavanı aşamaz; sözleşmenizdeki hükmü bu sınırla birlikte okuyun.
İki önemli ek kural vardır. Birincisi, işveren kıdem tazminatından doğan sorumluluğunu şahıslara veya sigorta şirketlerine sigorta ettiremez; ödeme yükümlülüğü işverende kalır. İkincisi, madde kıdem tazminatı fonunun tesisine ilişkin hususların ayrıca kanunla düzenleneceğini belirtir. Fon yalnızca yaşlılık, emeklilik, malullük, ölüm ve toptan ödeme hâlleri için öngörülmüştür; fonla ilgili kuralları kıdem tazminatı hakkından ayrı düşünmek gerekir.
Evlilik, askerlik, emeklilik ve ölüm
- Evlenen kadın işçi: Evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde hizmet akdini kendi arzusuyla sona erdirirse kıdem tazminatına hak kazanır. Süre evlenme tarihinden başlar; evlilik cüzdanı veya nüfus kaydıyla tarihi belgelemek faydalıdır. Bir yıl geçtikten sonra evlilik gerekçesiyle yapılan ayrılma bu özel hükümden yararlanmaz.
- Erkek işçi: Madde evlilik nedeniyle ayrılma hakkını kadın işçi için düzenler. Erkek işçi için evlilik tek başına kıdem tazminatı hâli sayılmamıştır.
- Muvazzaf askerlik: Hizmet akdinin muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla feshedilmesi kıdem tazminatı gerektirir. Celp belgesini işverene verip bir nüshasını saklamanız iyi olur.
- Ölüm: İşçinin ölümü hâlinde kıdem tazminatı tutarı kanuni mirasçılarına ödenir. Emeklilik aylığı için kuruma müracaat ettiğini belgeleme şartı ölüm hâlinde aranmaz. Payların nasıl bölüneceği mirasçılık belgesindeki paylara göre belirlenir. Ayrıca Türk Borçlar Kanunu m. 440'a göre işveren, sağ kalan eşe ve ergin olmayan çocuklara ölüm gününden başlayarak bir aylık, hizmet ilişkisi beş yıldan uzun sürmüşse iki aylık ücret tutarında ödeme yapar.
Ödenmezse: faiz, dava ve zamanaşımı
Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonunda hâkim, gecikme süresi için ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder. Oran tarih ve tür itibarıyla değişebilir, güncel uygulamayı resmî kaynaktan kontrol edin. Maddede işçinin mevzuattan doğan diğer haklarının saklı olduğu da belirtilir; yani ücret, izin gibi diğer alacaklarınızı da ayrıca talep edebilirsiniz.
Dava yoluna gitmeden önce zorunlu arabuluculuk basamağını unutmayın; kıdem ve ihbar tazminatı davalarından önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Kıdem tazminatının zamanaşımı süresi ek maddeyle ayrıca düzenlenmiştir; güncel süreyi yürürlükteki kanun metninden mutlaka kontrol edin. Yetkili mahkeme, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir. Talep bölünebilir nitelikteyse kıdem tazminatının yalnızca bir kısmını da dava edebilirsiniz; kalan kısımdan açıkça feragat etmedikçe kısmi dava kalan alacaktan vazgeçmek anlamına gelmez.
Sık yapılan hatalar
- Ayrılış nedenini yazılı bildirmeden istifa dilekçesi imzalamak.
- Bordroya yansımayan düzenli ödemelerin esas ücrete etkisini hesaba katmamak.
- Son bir yıldaki zammı ve değişken ücreti ayrı ayrı belgelendirmemek.
- Tavan tutarını eski bir rakamdan öğrenmek; güncel tutar resmî kaynaktan kontrol edilmelidir.
- Önceki işverenden alınan kıdem tazminatı belgelerini kaybetmek.