Mirasçı atama, mirasbırakanın mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir ya da birden çok kişiyi mirasçı yapmasıdır; belirli mal vasiyetinde ise kişi mirasçı olmaksızın terekedeki belirli bir mal, intifa hakkı veya alacak gibi bir kazandırma elde eder (TMK m. 516, 517). Vasiyetle bırakılmayan kısım yasal mirasçılara kalır (m. 514). Vasiyet alacaklısı mirasçı değildir; malı vasiyeti yerine getirme görevlisinden veya mirasçılardan kişisel bir istemle alır (m. 600).
Bu yazı, mirasçı atama ile belirli mal vasiyeti arasındaki farkı, vasiyetin kapsamını, malın nasıl teslim edildiğini, yedek mirasçı ve önmirasçı-artmirasçı düzenlemelerini, vasiyetle vakıf kurmayı ve tüzel kişiliği olmayan topluluğa bırakmayı anlatır. Vasiyetin geçersiz kılınması için Vasiyetnamenin İptali Davası yazımıza, saklı pay sınırı için Saklı Pay ve Tenkis Davası yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Mirasçı atama nedir?
- Belirli mal vasiyeti: neleri kapsar, farkı nedir?
- Malın teslimi, yarar ve hasar, masraflar
- Vasiyet alacaklısı malı nasıl alır?
- Mirası reddeden mirasçı vasiyet alabilir mi?
- Yükümlü mirasçı reddederse vasiyet düşer mi?
- Yedek mirasçı atamak
- Önmirasçı ve artmirasçı
- Vasiyetle vakıf ve topluluğa bırakma
- Vasiyetle bırakılmayan mal
Mirasçı atama nedir?
Mirasbırakan, mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir veya birden çok kişiyi mirasçı atayabilir. Kişinin mirasın tamamını veya belli bir oranını almasını içeren her tasarruf mirasçı atanması sayılır (TMK m. 516). Atanmış mirasçı, yasal mirasçı gibi mirası ölümle bir bütün olarak kazanır ve mirasbırakanın borçlarından da sorumlu olur (m. 599).
Mirasbırakanın üzerinde tasarruf etmediği kısım yasal mirasçılarına kalır. Tasarruf özgürlüğü sınırsız değildir; mirasbırakan ancak tasarruf özgürlüğünün sınırları içinde malvarlığının tamamında veya bir kısmında tasarruf edebilir (m. 514). Saklı paylı mirasçıların payı bu sınırın belirleyicisidir.
Belirli mal vasiyeti: neleri kapsar, farkı nedir?
Mirasçı atamada kişi mirasın tamamından veya belli oranından pay alır. Belirli mal bırakmada ise kişi mirasçı atanmaksızın terekedeki belirli bir mal, intifa hakkı veya alacak gibi bir kazandırma elde eder (TMK m. 516, 517). Belirli mal vasiyeti şunları kapsayabilir:
- terekedeki bir malın mülkiyeti;
- terekenin tamamı veya bir kısmı üzerinde intifa hakkı;
- tereke değeri üzerinden bir edimin yerine getirilmesi, irat bağlanması veya bir borçtan kurtarma (m. 517).
Bırakılan belirli mal terekede bulunmuyorsa, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça ölüme bağlı tasarrufu yerine getirmekle yükümlü olanlar borçtan kurtulur (m. 517). Örneğin vasiyet edilen ev ölümden önce satılmışsa vasiyet alacaklısı genellikle bir şey isteyemez. Mirasbırakan sağlığında malı sonradan vasiyetle bağdaşmayan başka bir tasarrufla elden çıkarırsa, vasiyetnamede aksi belirtilmedikçe vasiyet ortadan kalkar (m. 544).
Malın teslimi, yarar ve hasar, masraflar
Bırakılan belirli mal, mirasın açılması anındaki durumuyla teslim olunur. Yarar ve hasar, mirasın açılması anında kendisine belirli mal bırakılana geçer (TMK m. 518). Yani açılmadan sonraki değer değişimi, örneğin malın değerinin artması ya da azalması, vasiyet alacaklısına aittir; vasiyet edilen evin ölümden sonraki kirası da bu kurala göre değerlendirilir.
Tasarrufu yerine getirme ile yükümlü kişi, mirasın açılmasından sonra bırakılan belirli mala yaptığı harcamalar ve mala verdiği zararlardan dolayı vekâletsiz iş görenin haklarına sahip ve borçlarıyla yükümlü olur (m. 518). Harcama yapan mirasçı, belgelerini saklamalıdır.
Vasiyet alacaklısı malı nasıl alır?
Vasiyet alacaklısı, vasiyeti yerine getirme görevlisi varsa ona, yoksa yasal veya atanmış mirasçılara karşı kişisel bir istem hakkına sahiptir. Yerine getirmeyene karşı malın teslimini veya hakkın devrini dava edebilir (TMK m. 600). Mirasçı olmadığı için malı kendiliğinden kazanmaz; tapu gibi işlemler için devir gerekir.
Mirası reddeden mirasçı vasiyet alabilir mi?
Evet. Yasal veya atanmış mirasçı, mirası reddetmiş olsa bile lehine yapılmış bir tasarrufun yerine getirilmesini isteyebilir; mirası kabul etmemeniz, size bırakılan belirli malı veya vasiyeti talep etmenize engel olmaz. Talebi vasiyet yükümlüsüne veya görevlisine yöneltirsiniz (TMK m. 519).
Yükümlü mirasçı reddederse vasiyet düşer mi?
Hayır. Tasarrufu yerine getirme yükümlüsü mirasçılığı veya kazandırmayı reddetmiş, mirasbırakandan önce ölmüş veya mirastan yoksun kalmış olsa bile tasarruf yürürlükte kalır; yerine getirme borcu bu durumlardan yararlananlara geçer (TMK m. 519).
Yedek mirasçı atamak
Mümkündür. Mirasbırakan, atadığı mirasçının kendisinden önce ölmesi veya mirası reddetmesi hâlinde onun yerine geçmek üzere bir veya birden çok kişiyi yedek mirasçı olarak atayabilir. Bu kural belirli mal bırakmada da uygulanır (TMK m. 520).
Önmirasçı ve artmirasçı
Mirasbırakan, önmirasçı atadığı kişiyi mirası artmirasçıya devretmekle yükümlü kılabilir; aynı yükümlülük artmirasçıya yüklenemez. Geçiş anı belirtilmemişse miras, önmirasçının ölümüyle artmirasçıya geçer (TMK m. 521, 522).
- Önmirasçı mirası kullanabilir mi? Önmirasçı mirası atanmış mirasçılar gibi kazanır; ancak artmirasçıya geçirme yükümlülüğü ile sahip olur. Mirasbırakan açıkça bağışık tutmadıkça mirasın önmirasçıya teslimi güvence göstermesine bağlıdır (m. 523, 524).
- Artmirasçı mirasbırakandan önce ölürse: Artmirasçı geçiş anından önce ölmüşse, tasarrufta aksi öngörülmedikçe miras önmirasçıya kalır. Önmirasçı mirasbırakanın ölümünde sağ değilse veya mirası reddederse miras artmirasçıya geçer (m. 525).
- Henüz doğmamış torun: Mirasın açıldığı anda henüz var olmayan bir kimseye artmirasçı veya art vasiyet alacaklısı olarak tereke ya da tereke malı bırakılabilir; mirasbırakan önmirasçı atamamışsa yasal mirasçı önmirasçı sayılır (m. 583).
Artmirasçı atama saklı payı zedelerse, zedelenen mirasçı aşan kısmın tenkisini isteyebilir; yani bu yükümlülük saklı pay yönünden sınırsız değildir (m. 569).
Vasiyetle vakıf ve topluluğa bırakma
Mirasbırakan, terekesinin tasarruf edilebilir kısmının tamamını veya bir bölümünü özgülemek suretiyle vakıf kurabilir. Vakıf ancak kanun hükümlerine uyulmak koşuluyla tüzel kişilik kazanır (TMK m. 526). Tüzel kişiliği bulunmayan topluluğa belli bir amaç için yapılan kazandırmaları topluluk içindeki kişiler bu amacı gerçekleştirme kaydıyla edinir; amaç bu yolla gerçekleştirilemezse yapılan kazandırma vakıf kurma sayılır (m. 577).
Vasiyet alacağı ne zaman istenebilir, ne zaman zamanaşımına uğrar?
Vasiyet alacağı, tasarruftan aksi anlaşılmıyorsa vasiyet yükümlüsünün mirası kabul etmesi veya ret hakkının düşmesiyle muaccel olur; yani istem hakkı mirasın açıldığı andan değil, bu anlardan itibaren doğar (TMK m. 600). Vasiyet alacaklısının dava hakkı, ölüme bağlı kazandırmayı öğrenmesinin veya vasiyet borcu sonradan muaccel olacaksa muaccel olma tarihinin üzerinden on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 602). Öğrenme tarihini belgelemeniz yerinde olur.
Vasiyet alacaklısı mirasbırakandan önce ölürse, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça vasiyeti yerine getirme yükümlülüğü vasiyet yükümlüsünün yararına ortadan kalkar; vasiyet alacaklısı olabilmek için mirasbırakanın ölümü anında sağ olmak gerekir (m. 581). Bu durumda vasiyet alacaklısının mirasçıları pay talep edemez.
Alacaklıların sırası
Mirasbırakanın alacaklılarının hakları vasiyet alacaklılarının haklarından, vasiyet alacaklılarının hakları da mirasçıların alacaklılarının haklarından önce gelir. Mirası kayıtsız şartsız kabul eden mirasçıların alacaklıları ile mirasbırakanın alacaklıları aynı haklara sahiptir (TMK m. 603). Bu sıralama, terekenin borçlarını karşılayamadığı durumlarda vasiyet alacağının ödenip ödenmeyeceğini belirler.
Örnekle fark
Mirasbırakan "evimi arkadaşıma bırakıyorum" demişse arkadaşı çoğunlukla belirli mal alacaklısıdır; mirasbırakan "malvarlığımın yarısı kardeşimindir" demişse kardeşi atanmış mirasçıdır. Birincisi yalnızca o evin teslimini veya devrini ister; ikincisi miras payı oranında mirasın bütününü kazanır. Sınır belirsizse vasiyetnamenin bütününe ve mirasbırakanın gerçek iradesine bakılır; bu yüzden vasiyetname metninin yetkili makamdan alınmış onaylı örneğini saklayın.
Uygulamada dikkat edilecekler
- Vasiyetnamede kişinin bir mirasçı mı yoksa belirli mal alacaklısı mı olduğunu açıkça yazın; belirsizlik uyuşmazlık doğurur.
- Vasiyet edilen malın ölüm anında terekede bulunup bulunmadığını kontrol edin.
- Saklı payı zedeleyen vasiyet kendiliğinden geçersiz olmaz; saklı paylı mirasçı tenkis davası açabilir.
- Vasiyet alacaklısıysanız, istem hakkınızı vasiyeti yerine getirme görevlisine veya mirasçılara yöneltin ve zamanaşımı sürelerini takip edin.
- Önmirasçı-artmirasçı veya vakıf gibi karmaşık düzenlemelerde vasiyetnameyi yapmadan önce hukukî yardım almanız yerinde olur.