Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakanın saklı paylı mirasçısını ölüme bağlı bir tasarrufla ve ancak kanundaki sebeplerle mirastan uzaklaştırmasıdır; geçerli olması için çıkarma sebebinin tasarrufta yazılması şarttır (TMK m. 510, 512). Sebep ispat edilemezse tasarruf mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir. Kardeşlerin saklı payı olmadığı için onları çıkarmaya gerek yoktur; kendi payınızı başkasına bırakmanız yeterlidir (m. 505, 510).
Bu yazı, mirasçılıktan çıkarmanın sebeplerini, şeklini, ispat yükünü, çıkarılan mirasçının hakkını, borçlu çocuk için özel kuralı, mirastan yoksunlukla farkını ve mirastan feragat sözleşmesini anlatır. Konuya Yargıtay uygulaması açısından bakan Mirasçılıktan Çıkarma (Iskat) yazımızı da inceleyebilirsiniz.
Bu yazıda
- Kimler mirasçılıktan çıkarılabilir?
- Hangi sebeplerle çıkarma yapılabilir?
- Çıkarma nasıl yapılır, sebep yazılmalı mı?
- İspat yükü kimde?
- Çıkarılanın hakları: tenkis ve altsoyu
- Borç ödemeden aciz belgesi olan çocuk
- Çıkarma ile mirastan yoksunluk
- Mirastan feragat
- Mirasbırakan sağken miras payı üzerine anlaşma
Kimler mirasçılıktan çıkarılabilir?
Kısa cevap: Yalnızca saklı paylı mirasçılar. Mirasbırakan, ölüme bağlı bir tasarrufla saklı paylı mirasçısını kanundaki sebeplerle mirasçılıktan çıkarabilir (TMK m. 510). Saklı pay, mirasbırakanın vasiyet veya bağışla azaltamayacağı yasal miras payı kısmıdır; altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eşin saklı payı vardır (m. 505, 506). Kardeşlerin ve büyükanne-büyükbabaların saklı payı yoktur; mirasbırakan bunları vasiyetle zaten dışlayabilir. Dolayısıyla "kardeşimi mirastan çıkarmam gerekir mi?" sorusunun cevabı hayırdır: çıkarma kurumu yalnızca saklı paylı mirasçılar için işler.
Sağ kalan eş de saklı paylı mirasçı olduğundan, kanundaki sebepler varsa eş de çıkarılabilir; ancak bu sebepler de tasarrufta belirtilmeli ve gerektiğinde ispatlanmalıdır. Sebep yokken yapılan veya sebebi yazılmayan çıkarma, saklı payı ortadan kaldırmaz; çıkarılan kişi payını alır, tasarruf yalnızca onun saklı payı dışında uygulanır.
Hangi sebeplerle çıkarma yapılabilir?
Kanun iki sebep sayar (TMK m. 510):
- Mirasçının mirasbırakana veya mirasbırakanın yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemesi;
- Mirasçının mirasbırakana veya mirasbırakanın ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi.
Mirasçı size ağır bir suç işlediyse çıkarma bir imkândır, ancak yeterli değildir: çıkarmanın geçerli olması için tasarrufta sebep belirtilmeli ve itiraz hâlinde sebep ispatlanabilmelidir (m. 510, 512).
Çıkarma nasıl yapılır, sebep yazılmalı mı?
Çıkarma, mirasbırakanın ölüme bağlı bir tasarrufuyla yapılır. Vasiyet; resmî şekilde, mirasbırakanın el yazısıyla ya da sözlü olarak yapılabilir (TMK m. 531); çıkarma sebebinin hangi şekilde yapılırsa yapılsın tasarrufun içinde yer alması gerekir. Çıkarma sebebi tasarrufta açıkça yazılmalıdır; mirasbırakan ancak tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse çıkarma geçerlidir. Sebep belirtilmezse veya ispat edilemezse tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir (TMK m. 512). Tasarrufu hazırlarken sebebi açık ve ispatlanabilir biçimde yazmak önemlidir. Şekil şartlarına uyulmaması ayrıca vasiyetin iptaline yol açabilir. Vasiyetle ilgili iş ve işlemlerde mirasbırakanın gerçek iradesinin açıkça anlaşılması esastır; çıkarılan kişinin adı ve çıkarmanın dayandığı olay, kimsenin karıştırmayacağı biçimde belirtilmelidir.
Mirasbırakan çıkarma tasarrufunu çıkarma sebebi hakkında düştüğü açık bir yanılma yüzünden yapmışsa çıkarma geçersiz olur (m. 512). Yani yanlış bilgiye dayanan çıkarma geçerli olmaz.
İspat yükü kimde?
Mirasçılıktan çıkarılan kimse itiraz ederse belirtilen sebebin varlığını ispat, çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına düşer (TMK m. 512). İtiraz eden değil, çıkarmadan yararlanan taraf ispatla yükümlüdür. İspat edilemezse tasarruf, çıkarılanın saklı payı dışında yerine getirilir; bu durumda çıkarılan saklı payını isteyebilir (m. 511, 512).
Çıkarılanın hakları: tenkis ve altsoyu
- Tenkis davası: Mirasçılıktan çıkarılan kimse mirastan pay alamayacağı gibi tenkis davası da açamaz (TMK m. 511). Ancak çıkarma sebebi belirtilmemiş veya ispat edilememişse saklı payını isteyebilir (m. 512).
- Altsoyu: Çıkarılanın altsoyu ise o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir (m. 511).
- Payı kime kalır? Mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmamışsa çıkarılan kimsenin miras payı, o kimse mirasbırakandan önce ölmüş gibi, varsa altsoyuna, yoksa mirasbırakanın yasal mirasçılarına kalır (m. 511).
Borç ödemeden aciz belgesi olan çocuk
Mirasbırakan, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan altsoyunu saklı payının yarısı için mirasçılıktan çıkarabilir. Bu yarıyı çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülemesi şarttır (TMK m. 513). Miras açıldığında borç ödemeden aciz belgesinin hükmü kalmamışsa veya belgenin kapsadığı borç tutarı çıkarılanın miras payının yarısını aşmıyorsa, çıkarılanın isteği üzerine çıkarma iptal olunur (m. 513). Yani borçlu çocuğu mirastan çıkarmak mümkündür, ancak sınırlıdır ve çocuğun çocuklarını korur.
Çıkarma ile mirastan yoksunluk
İkisi aynı şey değildir. Çıkarma, mirasbırakanın saklı paylı mirasçısı hakkında ölüme bağlı tasarrufla verdiği bir karardır. Mirastan yoksunluk ise kanunda sayılan ağır fiiller sebebiyle kanun gereği oluşur ve mirasbırakanın affıyla ortadan kalkar (TMK m. 510, 578).
- Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldüren veya öldürmeye teşebbüs eden, onu sürekli ölüme bağlı tasarruf yapamayacak hâle getiren, tasarruf yapmasını veya dönmesini aldatma, zorlama ya da korkutmayla etkileyen ve tasarrufu kasten ortadan kaldıran kimse mirasçı olamaz (m. 578).
- Yoksunluk yalnız yoksun olanı etkiler; altsoyu, mirasbırakandan önce ölen kimsenin altsoyu gibi mirasçı olur (m. 579).
Çıkarma ile yoksunluk dışında, mirastan feragat de mirasçılığı sona erdirir; bir sonraki bölümde anlatılmıştır.
Mirastan feragat
Mirasbırakan, bir mirasçısı ile karşılıksız veya bir karşılık sağlanarak mirastan feragat sözleşmesi yapabilir. Feragat eden mirasçılık sıfatını kaybeder; bir karşılık sağlanarak yapılan feragat, sözleşmede aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur (TMK m. 528).
- Hükümden düşme: Feragat belli bir kişi lehine yapılmış olup bu kişi herhangi bir sebeple mirasçı olamazsa feragat hükümden düşer. Belli kişi gösterilmemişse en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış sayılır (m. 529).
- Alacaklılara karşı sorumluluk: Mirasın açıldığı anda tereke borçları karşılayamıyorsa ve borçlar mirasçılar tarafından da ödenmiyorsa feragat eden ve mirasçıları, alacaklılara karşı feragat için ölümünden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan aldıkları karşılıktan, zenginleşmeleri tutarında sorumludur (m. 530).
Mirasbırakan sağken miras payı üzerine anlaşma
Mirasbırakanın katılması veya izni olmaksızın bir mirasçının henüz açılmamış bir miras hakkında diğer mirasçılar veya üçüncü bir kişiyle yapacağı sözleşmeler geçerli değildir; bu sözleşme gereği yerine getirilmiş edimler geri istenebilir (TMK m. 678). Bu nedenle kardeşlerin kendi aralarında "babamız hayattayken payımdan vazgeçiyorum" türü sözleşmeleri geçerli sayılmaz; mirastan feragat ancak mirasbırakanla yapılan sözleşmeyle olur.
Çıkarma geçersiz çıkarsa ne olur? Bir örnek
Bir mirasbırakanın iki çocuğu olduğunu ve vasiyetnamesiyle birini "ailesine karşı yükümlülüklerini yerine getirmediği" gerekçesiyle çıkardığını düşünelim. Çıkarılan çocuk itiraz ederse, bu sebebin gerçekten var olduğunu çıkarmadan yararlanan taraf, yani öteki çocuk veya vasiyet alacaklısı ispat etmek zorundadır. İspat edilemezse vasiyet iptal olmaz; yalnızca çıkarılan çocuğun saklı payı dışında yerine getirilir. Çocuğun saklı payı yasal payının yarısıdır (TMK m. 506); dolayısıyla çıkarma başarısız olursa çocuk en azından bu payı alır. Çıkarma tasarrufunda sebep hiç yazılmamışsa sonuç aynıdır.
Çıkarıldığınızı düşünüyorsanız vasiyetnamenin onaylı örneğini alın, sebebin doğruluğunu belgelerle karşılaştırın ve süreleri kaçırmamak için bir hukukçuya danışın. Vasiyetnamenin şekil veya irade sakatlığı yönünden iptali ise ayrı bir dava konusudur; ayrıntı için Vasiyetnamenin İptali Davası yazımıza bakın.
Uygulamada izlenecek yol
- Mirasçılıktan çıkarmak istiyorsanız önce çıkarılacak kişinin saklı paylı mirasçı olup olmadığını belirleyin.
- Sebebi kanundaki iki sebepten birine dayandırın ve tasarrufta açıkça yazın.
- Sebebi destekleyen belgeleri (mahkeme kararı, yazışma, tanık bilgisi) saklayın; itiraz hâlinde ispat yükü çıkarmadan yararlanan tarafa düşer.
- Borçlu çocuk için yalnızca saklı payının yarısı için çıkarma yapılabileceğini ve bu yarının çocuklarına özgülenmesi gerektiğini unutmayın.
- Çıkarıldıysanız süreleri kaçırmayın; sebebin doğruluğunu tartışmak için dava ve itiraz yollarını değerlendirin.