Mirasta denkleştirme, yasal mirasçıların mirasbırakandan miras paylarına mahsuben aldıkları sağlararası karşılıksız kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermesi veya payına mahsup ettirmesidir (TMK m. 669, 671). Babanızın hayattayken size verdiği çeyiz, kuruluş sermayesi, malvarlığı devri veya borçtan kurtarma gibi karşılıksız kazandırmalar, mirasbırakan aksini açıkça belirtmedikçe denkleştirmeye tabidir (m. 669). Denkleştirme tenkis davasından farklıdır; ikisini karıştırmayın.
Bu yazı, denkleştirmenin ne olduğunu, hangi kazandırmaların kapsama girdiğini, aynen geri verme ile mahsup arasındaki seçimi, değerin nasıl hesaplandığını, eğitim giderleri ile hediyelerin durumunu, mirasbırakanın denkleştirmeyi dışlayıp dışlayamayacağını ve denkleştirmenin tenkisten farkını anlatır.
Bu yazıda
- Denkleştirme nedir?
- Hangi kazandırmalar denkleştirmeye tabidir?
- Aynen geri verme mi, mahsup mu?
- Kazandırma miras payını aşıyorsa
- Hangi tarihteki değer esas alınır?
- Eğitim giderleri
- Düğün ve olağan hediyeler
- Mirasçılık sıfatını kaybeden kişinin geri verme borcu
- Mirasbırakan denkleştirmeyi dışlayabilir mi?
- Denkleştirme ile tenkis farkı
Denkleştirme nedir?
Kısa cevap: Mirasçılar arasında eşitliği sağlamak için, miras payına mahsuben alınmış karşılıksız kazandırmaların hesaba katılmasıdır. Yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdür (TMK m. 669). Burada "birbirlerine karşı" ifadesi önemlidir: yükümlülük mirasçılar arasındadır.
Örneğin baba hayattayken büyük oğluna ev almış ve diğer çocuklarına bir şey vermemişse, ölümünden sonra paylaşımda bu kazandırma hesaba katılır; böylece büyük oğul hem evi hem de eşit payı almış olmaz. Yasal mirasçıların payları için Miras Payları yazımıza bakabilirsiniz.
Hangi kazandırmalar denkleştirmeye tabidir?
Mirasbırakanın çeyiz veya kuruluş sermayesi vermek ya da bir malvarlığını devretmek veya borçtan kurtarmak ve benzerleri gibi karşılık almaksızın altsoyuna yapmış olduğu kazandırmalar, aksi mirasbırakan tarafından açıkça belirtilmiş olmadıkça denkleştirmeye tabidir (TMK m. 669). Kural altsoya, yani çocuklara ve torunlara yapılan kazandırmalar için konmuştur. Karşılık alınan bir devir, örneğin gerçek bedeliyle yapılan satış, "karşılıksız" olmadığı için kural olarak kapsama girmez.
Aynen geri verme mi, mahsup mu?
Geri vermekle yükümlü mirasçı, dilerse aldığını aynen geri verir; dilerse payından fazla olsa bile değerini miras payına mahsup ettirir (TMK m. 671). Seçim, geri vermekle yükümlü mirasçıya aittir. Mirasbırakanın bu kurala aykırı tasarrufları ve mirasçıların tenkise ilişkin hakları saklıdır. Pratikte çoğu zaman mahsup tercih edilir: kazandırmanın değeri hesaplanır ve paydan düşülür.
Kazandırma miras payını aşıyorsa
Yapılan kazandırma miras payını aşarsa mirasçı, mirasbırakanın bunu kendisine bırakmak istediğini ispat ederse, bu fazlalık denkleştirmeye tabi olmaz. Diğer mirasçıların tenkise ilişkin hakları saklıdır (TMK m. 672). Yani fazlalığı geri vermemek için mirasbırakanın iradesini ispat etmeniz gerekir; ispat yükü kazandırmayı alan mirasçıdadır.
Hangi tarihteki değer esas alınır?
Denkleştirme, kazandırmanın denkleştirme anındaki değerine göre yapılır. Yarar ve zarar ile gelir ve giderler hakkında mirasçılar arasında sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır (TMK m. 673). Dolayısıyla yıllar önce alınan bir evin değeri o günkü satın alma bedeline göre değil, denkleştirme anındaki değerine göre hesaplanır. Değer üzerinde anlaşamazsanız bilirkişi incelemesi gündeme gelir.
Eğitim giderleri
Çocukların eğitim ve öğrenimi için yapılan giderler sebebiyle geri verme yükümlülüğü, mirasbırakanın aksini arzu ettiği ispat edilmedikçe, ancak alışılmış ölçüleri aşan kısım için vardır. Eğitim ve öğrenimini tamamlamamış olan veya engelliliği bulunan çocuklara, paylaşmada hakkaniyete uygun bir ödeme yapılır (TMK m. 674). Bu hüküm, kardeşlerin paylarını bu açıdan da değerlendirmeniz gerektiğini gösterir: okulunu bitirmemiş küçük kardeşe bir ödeme yapılması gerekebilir.
Düğün ve olağan hediyeler
Olağan hediyeler ile evlenme sırasında yapılan geleneğe uygun giderler denkleştirmeye tabi değildir. Altsoy hısımlarının evlenmelerinde, alışılmış ölçüler içinde yapılan çeyiz giderleri hakkında denkleştirmeye tabi tutmama arzusunun bulunduğu asıldır (TMK m. 675). Yani düğün hediyesi veya olağan armağanlar için geri verme istemek kural olarak mümkün değildir; ancak alışılmışın çok üzerindeki kazandırmalar tartışma konusu olur.
Mirasçılık sıfatını kaybeden kişinin geri verme borcu
Mirasın açılmasından önce veya sonra mirasçılık sıfatını kaybeden mirasçıya ait geri verme yükümlülüğü, onun yerini alan mirasçılara miras paylarında meydana gelen artış oranında geçer (TMK m. 670). Örneğin mirası reddeden bir çocuğun aldığı kazandırma varsa, onun yerine geçen kişiler bu yükümlülüğü payları arttığı oranda üstlenir.
Mirasbırakan denkleştirmeyi dışlayabilir mi?
Evet. Altsoya yapılan çeyiz, kuruluş sermayesi, malvarlığı devri veya borçtan kurtarma gibi karşılıksız kazandırmalar, aksi mirasbırakan tarafından açıkça belirtilmedikçe denkleştirmeye tabidir (TMK m. 669). Mirasbırakan bunu açıkça belirterek denkleştirmeyi dışlayabilir. Kazandırma sırasında veya vasiyetnamede "bu kazandırma denkleştirmeye tabi değildir" gibi bir ifade kullanılması, ileride uyuşmazlığı azaltır. Ancak dışlama, saklı payı zedeleyen kısım için tenkis hakkını ortadan kaldırmaz.
Denkleştirme ile tenkis farkı
İkisi aynı şey değildir. Denkleştirme, yasal mirasçılar arasında miras payına mahsuben yapılan kazandırmaların eşitlenmesidir. Tenkis ise saklı payı zedelenen mirasçının, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların azaltılmasını isteyebilmesidir (TMK m. 560, 669). Denkleştirme mirasçılar arası bir hesaplaşmadır; tenkis, saklı payı korumak için dava ile istenir ve süreye tabidir. Saklı pay ve tenkis davasının ayrıntıları için Saklı Pay ve Tenkis Davası yazımıza bakın.
Basit bir hesap örneği
Hesabı anlamak için rakamları basit tutalım ve para birimi yerine "birim" diyelim. Mirasbırakanın ölümünde terekede 600 birim değerinde mal kaldığını, hayattayken büyük çocuğuna 200 birim değerinde bir ev devrettiğini ve üç çocuğun da eşit yasal mirasçı olduğunu varsayın. Denkleştirmede ev, denkleştirme anındaki değeriyle (TMK m. 673) terekeye eklenir: 600 + 200 = 800 birim. Her çocuğun payı yaklaşık 267 birimdir. Büyük çocuk evle zaten 200 birim aldığı için terekeden yaklaşık 67 birim alır; diğer iki çocuk 267'şer birim alır. Büyük çocuk dilerse evi aynen terekeye geri verip eşit pay da alabilir (m. 671); mahsup ise çoğu zaman daha pratiktir.
Bu örnek yalnızca mantığı göstermek içindir. Gerçek davada sağ kalan eşin varlığı, saklı paylar, tenkis hakları, evin denkleştirme anındaki değeri ve karşılıksız olup olmadığı ayrı ayrı incelenir. Mirasbırakanın sağlığında tapuda yaptığı devir bir satış gibi görünüyorsa, bedelin gerçekten ödenip ödenmediği ve ödenen bedelin ne olduğu belgelerle ortaya konmalıdır.
Kimler denkleştirme isteyebilir, kimler borçlu olur?
Denkleştirme yükümlülüğü yasal mirasçıların birbirlerine karşı yükümlülüğü olarak düzenlendiği için, istem de bu kişiler arasında gündeme gelir. Kazandırmayı alan mirasçı yükümlüdür; diğer yasal mirasçılar ise paylaşmada bu kazandırmanın hesaba katılmasını isteyebilir. Mirasçı mirası reddetmiş veya başka bir nedenle mirasçılık sıfatını kaybetmişse yükümlülük, yerini alanlara geçer (m. 670). Mirasbırakanın kazandırmayı yaparken denkleştirmeyi açıkça dışladığını ileri sürmek isteyen mirasçı, bu iradeyi belgeleyebilmelidir; yazılı not, vasiyetname veya devir sözleşmesindeki ifade bu bakımdan değerlidir.
Denkleştirme, mirasçılar arasındaki bir hesaplaşma olduğu için çoğu zaman paylaşma sözleşmesinde veya paylaşma davasında gündeme gelir. Kazandırmayı alan mirasçı dilerse aldığını aynen geri verebilir, dilerse değerini payına mahsup ettirebilir; hangi yolu seçtiğinizi paylaşma sözleşmesine açıkça yazmanız sonradan çıkabilecek tartışmaları azaltır. Kazandırmayı ispat eden banka kayıtlarını, tapu devir belgelerini ve mirasbırakanın denkleştirme konusundaki yazılı iradesini saklayın.
Uygulamada dikkat edilecekler
- Mirasbırakanın hayatta iken yaptığı kazandırmaların listesini çıkarın: tapu devirleri, banka havaleleri, borç ödemeleri, çeyiz.
- Her kazandırmanın karşılıksız olup olmadığını ve mirasbırakanın denkleştirme istemediğini belirtip belirtmediğini kontrol edin.
- Eğitim, düğün ve olağan hediyelerin ayrı kurallara tabi olduğunu unutmayın.
- Paylaşma anlaşmasına denkleştirmeyi açıkça yazın; yazılı sözleşme paylaşmayı bağlar.
- Denkleştirme uyuşmazlığı çıkarsa paylaşma ve ortaklığın giderilmesi davalarına ilişkin kuralları da gözden geçirin; bunlar için Miras Payları yazımızdaki paylaşım bölümü yol göstericidir.