İş sözleşmesi sona erdiğinde işe ait eşyaları geri vermeniz, hizmet belgenizi alma hakkınız ve yazılı rekabet yasağının sınırları gündeme gelir; rekabet yasağı ancak yazılı üstlenilebilir ve süresi özel durumlar dışında iki yılı aşamaz (TBK m. 444 ve 445). Eğitim masrafı geri talebi ve maaş düşürme önerisi ise sözleşme hükümlerine ve yazılı bildirim kurallarına göre değerlendirilir; her eğitim kaydı otomatik geri ödeme borcu doğurmaz, çalışma koşullarındaki esaslı değişiklik yazılı kabul edilmedikçe sizi bağlamaz (4857 sayılı Kanun m. 22).
Bu yazı iş sözleşmesinin sona ermesinin sonuçlarını (ölüm, eşya iadesi, hizmet belgesi), rekabet yasağının koşullarını ve yaptırımını, eğitim masrafının geri istenmesinde bakılacak noktaları ve işverenin maaşınızı düşürme önerisi karşısındaki haklarınızı anlatır.
Bu yazıda
- İşçi veya işveren ölürse iş sözleşmesine ne olur?
- İşten ayrılırken eşya iadesi ve hizmet belgesi
- Rekabet yasağı: koşullar, süre, yaptırım, sona ermesi
- İşveren eğitim masrafını geri istiyorsa
- İşveren maaşımı düşürmek istiyorsa
- Kaynaklar
İşçi veya işveren ölürse
İş sözleşmesi işçinin ölümüyle kendiliğinden sona erer. İşveren, işçinin sağ kalan eşine ve ergin olmayan çocuklarına, yoksa bakmakla yükümlü olduğu kişilere ölüm gününden başlayarak bir aylık, hizmet ilişkisi beş yıldan uzun sürmüşse iki aylık ücret tutarında ödeme yapar (TBK m. 440). İşverenin ölümü hâlinde yerini mirasçıları alır; ancak sözleşme ağırlıklı olarak işverenin kişiliği dikkate alınarak kurulmuşsa onun ölümüyle kendiliğinden sona erer ve bu durumda işçi hakkaniyete uygun tazminat isteyebilir (TBK m. 441). İşçinin ölümü hâlinde kıdem tazminatının mirasçılara ödenmesi için kıdem tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.
İşten ayrılırken eşya iadesi ve hizmet belgesi
Sözleşmenin sona ermesi hâlinde taraflardan her biri, diğerinden veya üçüncü bir kişiden diğerinin hesabına hizmetle ilişkili olarak almış olduğu şeyleri geri vermekle yükümlüdür. İşçi, özellikle motorlu taşıtları ve trafik izin belgelerini, alacaklarından fazla olduğu ölçüde ücret ve masraf avanslarını geri vermekle yükümlüdür; tarafların hapis hakları saklıdır (TBK m. 443). Teslim ettiğiniz eşyalar için tutanak alın.
İşveren, işçinin isteği üzerine her zaman işin türünü ve süresini içeren bir hizmet belgesi vermekle yükümlüdür. İşçi açıkça istemde bulunursa belgede işgörmedeki becerisi ile tutum ve davranışları da belirtilir. Hizmet belgesinin zamanında verilmemesinden veya belgede doğru olmayan bilgiler bulunmasından zarar gören işçi veya işçiyi işe alan yeni işveren eski işverenden tazminat isteyebilir (TBK m. 426).
Rekabet yasağı yüzünden yeni işime başlayamaz mıyım?
Her rekabet yasağı geçerli değildir ve her yasak bütün sektörde çalışmayı engellemez. Yazılılığı, kapsamı, süre ve yer sınırı ile korunabilir menfaat birlikte değerlendirilir. Yeni işinizin görevlerini eski sözleşmeyle karşılaştırın; imzaladığınız hükmü yok saymadan inceletin.
Geçerlilik koşulları
Fiil ehliyetine sahip işçi, sözleşmenin sona ermesinden sonra işverenle rekabet etmekten, özellikle kendi hesabına rakip bir işletme açmaktan, başka bir rakip işletmede çalışmaktan veya rakip işletmeyle başka türden bir menfaat ilişkisine girişmekten kaçınmayı yazılı olarak üstlenebilir. Rekabet yasağı kaydı, ancak hizmet ilişkisi işçiye müşteri çevresi, üretim sırları veya işverenin yaptığı işler hakkında bilgi edinme imkânı sağlıyorsa ve bu bilgilerin kullanılması işverenin önemli zararına yol açacaksa geçerlidir (m. 444).
Süre ve kapsam
Rekabet yasağı, işçinin ekonomik geleceğini hakkaniyete aykırı olarak tehlikeye düşürecek biçimde yer, zaman ve işlerin türü bakımından sınırlamalar içeremez. Süresi özel durum ve koşullar dışında iki yılı aşamaz. Hâkim aşırı yasağı kapsam veya süre bakımından sınırlayabilir (m. 445).
Aykırı davranırsanız
Rekabet yasağına aykırı davranan işçi, işverenin uğradığı bütün zararları gidermekle yükümlüdür. Yasağa aykırılık bir ceza koşuluna bağlanmışsa ve sözleşmede aksi yoksa işçi öngörülen miktarı ödeyerek borcundan kurtulabilir; ancak bu miktarı aşan zararı gidermek zorundadır (m. 446).
Yasak ne zaman sona erer?
Sözleşme, haklı bir sebep olmaksızın işveren tarafından veya işverene yüklenebilen bir nedenle işçi tarafından feshedilirse rekabet yasağı sona erer. İşverenin yasağın sürdürülmesinde gerçek bir yararı yoksa da yasak sona erer (m. 447). Ayrıca hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir; sözleşmenizde işçiye ceza öngören ve işveren için benzer bir yaptırım içermeyen bir hüküm varsa bunu ayrıca değerlendirin (m. 420).
Yeni işe başlamadan önce kontrol listesi
- Rekabet yasağı hükmü yazılı mı ve imzalı mı?
- Eski işinizde müşteri çevresi, üretim sırları veya işverenin işleri hakkında bilgi edinme imkânınız gerçekten oldu mu?
- Hükümdeki yer, zaman ve iş türü sınırları makul mü; süre iki yılı aşıyor mu?
- Eski sözleşme haksız fesihle veya işverene yüklenebilen bir nedenle mi sona erdi?
- Yeni işinizin görevleri eski işverenle gerçekten rekabet oluşturuyor mu?
İşveren eğitim masrafını geri istiyor: ödemeli miyim?
Eğitimin niteliği, gerçek giderler, çalışmayı taahhüt ettiğiniz süre ve sözleşme şartları birlikte incelenir. Her eğitim kaydı otomatik geri ödeme borcu oluşturmaz. Bu nedenle şunları isteyin ve inceleyin:
- Eğitim masraflarının dökümü ve faturalar; işverenin gerçekte ne ödediği.
- Çalışmayı taahhüt ettiğiniz süreyi ve bu taahhüdün yazılı olup olmadığını gösteren belge.
- Sözleşmedeki ceza koşulu veya geri ödeme hükmü ve bunun kapsamı.
- Ücretinizden kesinti yapılmışsa kesinti kalemleri ve dayanağı.
Geri ödeme hükmü işverenin çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden hazırladığı bir metinde yer alıyorsa, hüküm genel işlem koşulu niteliğinde olabilir. Türk Borçlar Kanunu m. 20-25'e göre karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmeye girmesi, işverenin bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi vermesine, içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve sizin de kabul etmenize bağlıdır; aksi hâlde yazılmamış sayılır. Açık ve anlaşılır olmayan veya birden çok anlama gelen hüküm düzenleyenin aleyhine yorumlanır; dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın durumunu ağırlaştıran hükümler de konulamaz. Bunlar eğitim masrafı hükmünün otomatik olarak geçersiz olduğu anlamına gelmez; ilgili hükmün kapsamı ve işverenin gerçek giderleri somut belgelerle incelenmelidir.
Ücretinizden kesinti yapılmışsa bunu ayrıca belirtin ve ücret kesintisi sınırlarını (4857 sayılı Kanun m. 38 ve TBK m. 407) göz önünde tutun: Ücret kesme cezası ancak sözleşmede gösterilen sebeplerle verilebilir; işveren, alacağını sizin rızanız olmadan ücret borcuna karşı takas edemez. Masraf dökümünü ve taahhüdü edinmeden ödeme yapmayın.
İşveren maaşımı düşürmek istiyor: kabul etmek zorunda mıyım?
Ücretin düşürülmesi çalışma koşullarında esaslı değişiklik olabilir. İşveren, iş sözleşmesiyle veya iş sözleşmesinin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ya da işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir. Bu şekle uygun yapılmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz. Değişiklik geçmişe etkili olarak yürürlüğe konulamaz (m. 22).
- Yazılı öneriyi, sözleşmenizi ve önceki bordroları birlikte inceleyin.
- Çalışmaya devam etmeyi yazılı kabulle karıştırmayın. Çalışmaya devam etmekle yazılı kabulün aynı sonucu doğurduğunu varsaymayın.
- Kabul veya fesih bildirimi vermeden önce seçeneğinizi netleştirin. İşçi değişiklik önerisini altı işgünü içinde kabul etmezse, işveren değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih için başka bir geçerli nedenin bulunduğunu yazılı olarak açıklamak ve bildirim süresine uymak suretiyle sözleşmeyi feshedebilir; işçi bu durumda 17 ila 21. madde hükümlerine göre dava açabilir.
- Taraflar aralarında anlaşarak çalışma koşullarını her zaman değiştirebilir; ancak anlaşma yazılı ve iradenize uygun olmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Rekabet yasağı hükmünü okumadan "geçersizdir" diye yeni işe başlamak veya tersine yasak süresi bitmeden fiilen çalışmaya devam etmek.
- Eğitim masrafı talebini belgeleri görmeden ödemek.
- Maaş düşürme yazısını altı işgünü içinde yazılı cevaplamamak.
- Çıkışta hizmet belgesini ve teslim tutanağını almamak.