Sağ kalan eş, altsoyla birlikte mirasçı olursa mirasın dörtte birini, ana-baba zümresiyle birlikte yarısını, büyükanne-büyükbaba zümresiyle birlikte dörtte üçünü alır; bunlar da yoksa mirasın tamamı eşe kalır (TMK m. 499). Eşin mal rejimi tasfiyesi ise miras paylaşımından ayrı bir işlemdir: mal rejimi eşlerden birinin ölümüyle sona erer ve her eş veya mirasçıları diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (m. 225, 236). Eşin oturduğu konut ve ev eşyası için de ayrı bir istem hakkı vardır (m. 240, 652).
Bu yazı, sağ kalan eşin miras payını, saklı payını, mal rejimi tasfiyesiyle farkını, katılma alacağını, oturulan konut ve ev eşyası üzerindeki haklarını ve bağış, katkı payı gibi özel durumları anlatır. Yasal mirasçıların tamamı için Miras Payları yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Eşin miras payı: kimlerle birlikte ne kadar?
- Eşin saklı payı
- Eşin mirastan yoksun kalması
- Mal rejimi tasfiyesi ile miras paylaşımı farkı
- Ölmeden önceki bağışlar ve katılma alacağı
- Eşin katkısı ve eşyalarını geri alma
- Evde kalma: oturma hakkı ve mülkiyet
- Ev eşyası ve tarımsal taşınmaz
- Pratikte yapılacaklar
Eşin miras payı: kimlerle birlikte ne kadar?
Eşin payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre belirlenir (TMK m. 499):
- Çocuklarla (altsoy) birlikte: Mirasın dörtte biri eşindir; kalan dörtte üç çocuklara eşit bölünür. Çocuk sayısı eşin oranını değiştirmez. İlk evlilikten çocuk olması da eşin payını değiştirmez; eşin payı çocuğun hangi evlilikten olduğuna bakmaz ve her çocuk aynı oranda mirasçıdır (m. 495, 499).
- Ana ve baba zümresiyle birlikte: Mirasın yarısı eşindir. Altsoyu olmayan mirasbırakanın diğer yarısı ana ve babasına gider; ana veya babadan biri ölmüşse payı kendi altsoyuna, yoksa diğer tarafa kalır (m. 496, 499).
- Büyükanne-büyükbaba zümresiyle birlikte: Mirasın dörtte üçü eşindir (m. 499).
- Hiçbiri yoksa: Mirasbırakanın altsoyu, ana ve babası, büyükanne ve büyükbabaları ve onların çocukları yoksa mirasın tamamı sağ kalan eşe kalır. Eş yoksa miras Devlete geçer (m. 499, 501).
Çocuk yoksa ve yalnızca anne baba sağsa eşin payının yarı olması bu hükme dayanır. Kardeşler, ana-baba zümresinin altsoyu olarak ancak anne babanın ölmüş olması hâlinde halefiyet yoluyla devreye girer (m. 496).
Eşin saklı payı
Sağ kalan eşin saklı payı, altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamıdır; diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçüdür (TMK m. 506). Bu sebeple vasiyet veya bağışla eşin payı bu sınırın altına indirilemez. Eşiniz bütün malını vasiyetle çocuklarınıza bırakmışsa yine de payınız dörtte bir saklıdır; saklı payın karşılığını alamayan eş tasarrufların tenkisini dava edebilir (m. 506, 560). Yalnızca eşi mirasçı olan kişi ise malının tamamını vasiyet edemez: başka saklı pay sahibi yoksa eşin saklı payı yasal payının dörtte üçüdür, tasarruf edilebilir kısım mirasın dörtte biridir (m. 505, 506). Ayrıntı için Saklı Pay ve Tenkis Davası yazımıza bakın.
Eşin mirastan yoksun kalması
Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldüren veya öldürmeye teşebbüs eden ya da vasiyetini zorla değiştirten kimse mirasçı olamaz. Bu durum eşler için de geçerlidir; mirasbırakan affederse yoksunluk ortadan kalkar (TMK m. 578).
Mal rejimi tasfiyesi ile miras paylaşımı farkı
Eşiniz öldüğünde iki ayrı hesaplaşma yapılır. Önce mal rejimi tasfiyesi: mal rejimi eşlerden birinin ölümüyle sona erer, her eş veya mirasçıları diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur ve alacaklar takas edilir (TMK m. 225, 236). Eşlerin kişisel malları ile edinilmiş malları, mal rejiminin sona ermesi anındaki durumlarına göre ayrılır (m. 228). Sonra, tasfiyeden sonra kalan ölen eşin malvarlığı terekeyi oluşturur ve miras payları buna göre hesaplanır. Edinilmiş mal kayıtlarını ve borç belgelerini toplayın; bu hesap miras payı hesabından ayrı bir işlemdir.
Ölmeden önceki bağışlar ve katılma alacağı
- Bir yıl içindeki bağışlar: Mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar edinilmiş mallara değer olarak eklenir. Katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler de eklenir (TMK m. 229). Tasarrufun tarihini ve mal rejimi belgelerini toplayıp vakit kaybetmeden başvurun.
- Üçüncü kişiden isteme: Borçlu eşin malvarlığı veya terekesi katılma alacağını karşılamazsa alacaklı eş veya mirasçıları, hesaba katılması gereken karşılıksız kazandırmaları yararlanan üçüncü kişilerden eksik kalan miktarla sınırlı olarak isteyebilir. Dava hakkı, hakların zedelendiğini öğrenmeden başlayarak bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinden beş yıl geçmekle düşer (m. 241).
Eşin katkısı ve eşyalarını geri alma
Bir eş, diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun karşılık almadan katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında malda oluşan değer artışı için katkısı oranında alacak hakkı doğar (TMK m. 227). Ölen eşin evinin yapımına katkı yaptıysanız dekont ve faturaları saklayın. Mal rejiminin tasfiyesinde her eş, diğer eşte bulunan mallarını geri alır (m. 226); kendi eşyanızı ispat edecek fatura, belge ve tanık bilgisi hazırlayın.
Evde kalma: oturma hakkı ve mülkiyet
Sağ kalan eşin konut ve ev eşyası üzerindeki talepleri hem mal rejimi hem miras paylaşımı kapsamında değerlendirilebilir; her durumda bütün evin bedelsiz sahibi olunmaz. Tapu, edinme tarihi ve miras payı birlikte incelenmelidir.
- Mal rejimi yönünden: Sağ kalan eş, eski yaşantısını devam ettirebilmesi için ölen eşine ait olup birlikte yaşadıkları konut üzerinde, katılma alacağına mahsup edilmek ve yetmezse bedel eklenmek suretiyle intifa veya oturma hakkı tanınmasını isteyebilir. Aynı koşullarda ev eşyası üzerinde mülkiyet hakkı tanınmasını da isteyebilir (TMK m. 240). Haklı sebeplerin varlığı hâlinde, sağ kalan eşin veya ölen eşin yasal mirasçılarının istemiyle intifa veya oturma hakkı yerine konut üzerinde mülkiyet hakkı tanınabilir (m. 240).
- Miras paylaşımı yönünden: Sağ kalan eş aile konutu ve ev eşyası üzerinde miras hakkına mahsuben mülkiyet isteyebilir. Haklı sebepler varsa sağ kalan eşin veya diğer yasal mirasçılardan birinin isteminde mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınmasına karar verilebilir (m. 652).
Haklı sebebi somut olarak anlatmanız ve belgelemeniz önemlidir.
Ev eşyası ve tarımsal taşınmaz
Madde, tereke içindeki ev eşyası ve eşlerin birlikte yaşadığı konut için sağ eşe özel bir istem hakkı verir. Tarımsal taşınmazlara ilişkin miras hukuku hükümleri ise saklıdır; yani tarla ve bahçe için ayrıca özel kuralların uygulanabileceğini unutmayın (TMK m. 652). Ayrıca, sağ kalan eş mirasbırakanın bir meslek veya sanat icra ettiği ve altsoyundan birinin aynı meslek veya sanatı icra etmesi için gerekli olan bölümlerde bu hakları kullanamaz (m. 240).
Sağ kalan eşin hakları üç ayrı kaynaktan doğar ve birbirine karıştırılmamalıdır: mal rejimi tasfiyesinden doğan katılma alacağı, miras payı ve ev ile ev eşyası üzerindeki özel istem hakları. Örneğin eşiniz öldüğünde önce kendi kişisel ve edinilmiş mallarınızı ayırır, artık değerin yarısına ilişkin alacağınızı hesaplarsınız; ardından kalan terekede miras payınız belirlenir. Bu üç alanı ayrı ayrı belgelemek, paylaşım sırasında haklarınızın eksik hesaplanmasını önler.
Pratikte yapılacaklar
- Ölüm belgesi, nüfus kayıtları ve mirasçılık belgesini alın.
- Evlenme tarihinden itibaren edinilmiş malları, kişisel malları ve borçları belgeleyin.
- Ölümden önceki bir yıl içindeki bağış ve devirleri araştırın.
- Oturduğunuz konut ve ev eşyası için oturma hakkı veya mülkiyet talebinizi hazırlayın.
- Süreleri takip edin: bağışın üçüncü kişiden istenmesinde bir yıl ve beş yıllık sınırlar vardır.