Saklı pay, mirasbırakanın vasiyet veya bağışla azaltamayacağı yasal miras payı kısmıdır: altsoy için yasal payın yarısı, ana ve babadan her biri için yasal payın dörtte biri, sağ kalan eş için ise altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte yasal payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçüdür (TMK m. 505, 506). Saklı payı zedelenen mirasçı, tenkis davasıyla mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların azaltılmasını ister; dava hakkı, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl ve her hâlde on yıl geçmekle düşer (m. 560, 571).
Bu yazı, saklı payın kimler için ne kadar olduğunu, tasarruf edilebilir kısmın nasıl hesaplandığını, saklı payı aşan vasiyetin kaderini, tenkis davasını kimin ne zaman açabileceğini, hangi kazandırmaların tenkise tabi olduğunu, tenkisin hangi sırayla yapıldığını ve tenkisin iptal davasından farkını anlatır. Aynı konuda Saklı Pay Oranları ve Tenkis Davası yazımızı da inceleyebilirsiniz.
Bu yazıda
- Saklı pay nedir, kimlerin vardır?
- Saklı pay oranları
- Kardeşlerin ve büyükanne-büyükbabaların saklı payı
- Serbestçe bırakılabilecek kısım: örnekler
- Tasarruf edilebilir kısım nasıl hesaplanır?
- Bağışlar ve hayat sigortası hesaba girer mi?
- Saklı payı aşan vasiyet geçersiz mi olur?
- Tenkis davasını kim, ne zaman açar?
- Hangi kazandırmalar tenkise tabidir, hangi sırayla?
- Özel durumlar: bölünemeyen mal, intifa, artmirasçı, miras sözleşmesi
- Tenkis ile iptal davasının farkı
- Saklı paylı mirasçı olmak bütün mirası geri getirir mi?
Saklı pay nedir, kimlerin vardır?
Altsoyu, ana-babası veya eşi bulunan kişi mirasının yalnızca saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarruf yapabilir (TMK m. 505, 506). Saklı pay sahipleri kanunda sayılmıştır: altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eş. Hiç saklı pay sahibi yoksa mirasbırakan malının tamamını vasiyet edebilir (m. 505).
Saklı pay oranları
- Çocuk (altsoy): Yasal miras payının yarısı. Tek çocuğun yasal payı mirasın tamamıysa saklı payı mirasın yarısıdır; bu yarıyı vasiyetle kısıtlayamazsınız, aşan tasarruf tenkis edilebilir (m. 506).
- Ana ve baba: Her biri için yasal miras payının dörtte biri. Yani çocuğu olmayan kişinin ana ve babası yasal olarak yarı yarıya mirasçıysa, her birinin saklı payı kendi yasal payının dörtte biri kadardır (m. 496, 506).
- Sağ kalan eş: Altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü (m. 506).
Saklı pay oranları mirasçı sayısına göre değişmez; her mirasçının yasal miras payına göre hesaplanır (m. 506).
Kardeşlerin ve büyükanne-büyükbabaların saklı payı
Yoktur. Saklı payı olanlar altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eştir; kardeşler bu sayımda yer almaz. Kardeşler yasal mirasçı olsalar da ölenin vasiyetiyle payları kısıtlanabilir. Büyükanne ve büyükbaba da yalnızca yasal mirasçı olabilir; vasiyetle payları azaltılabilir veya tamamen dışlanabilir (TMK m. 505, 506).
Serbestçe bırakılabilecek kısım: örnekler
- Tek çocuk: Tek çocuğun yasal payı mirasın tamamıdır ve saklı payı bunun yarısıdır. Başka saklı pay sahibi yoksa mirasbırakan saklı pay dışında kalan yarı üzerinde tasarrufta bulunabilir.
- Eş ve çocuklar: Eşin payı dörtte bir, çocukların payı dörtte üçtür; eş için saklı pay yasal payın tamamı, çocuklar için yarısı olduğundan saklı pay toplamı sekizde beştir. Dolayısıyla mirasın yaklaşık sekizde üçü serbesttir (m. 499, 506).
- Yalnızca ana ve baba: Ana ve babanın yasal payı yarı yarıyadır; her birinin saklı payı kendi yasal payının dörtte biridir. Saklı payları dışındaki kısımda mirasbırakan serbestçe tasarruf edebilir (m. 496, 506).
Tasarruf edilebilir kısım nasıl hesaplanır?
Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır; ölümden önceki değerlere değil ölüm günündeki mal varlığına bakılır. Hesap yapılırken mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir (TMK m. 507). Tasarruf edilebilir kısım sonradan küçülürse ölüme bağlı kazandırmalar hükümsüz olmaz; yalnızca tenkis edilebilir (m. 549).
Bağışlar ve hayat sigortası hesaba girer mi?
Evet. Mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tabi oldukları ölçüde tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir (TMK m. 508). Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine yaptığı hayat sigortasının ölüm zamanındaki satın alma değeri de terekeye eklenir ve saklı payı zedeliyorsa tenkise tabi olur (m. 509, 567).
Saklı payı aşan vasiyet geçersiz mi olur?
Hayır. Saklı payı zedeleyen tasarruf kendiliğinden geçersiz olmaz; saklı paylı mirasçı tenkis davası açarak aşan kısmın azaltılmasını isteyebilir. Dava açılmazsa tasarruf olduğu gibi uygulanır (TMK m. 560). Yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar ise mirasbırakanın arzusu başka türlü anlaşılmadıkça yalnızca paylaştırma kuralıdır ve tenkis sorunu doğurmaz (m. 560, 647). Saklı pay sahibi mirasçı yine de kanundaki sebeplerle ve tasarrufta belirtilmek şartıyla mirasçılıktan çıkarılabilir (m. 510).
Tenkis davasını kim, ne zaman açar?
Tenkis davası, saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçıların, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların azaltılmasını istediği davadır ve mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde açılır (TMK m. 560, 576). Saklı payı zedelenen mirasçının iflası hâlinde iflas idaresi veya mirasın geçtiği tarihte ellerinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklılar, mirasçının ihtarına rağmen dava açmaması hâlinde gerekli oranda tenkis davası açabilir (m. 562).
Süre: dava hakkı, saklı payın zedelendiğini öğrendiğiniz tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer (m. 571). Bir tasarrufun iptali önceki tasarrufun yürürlüğe girmesini sağlıyorsa süreler iptal kararının kesinleştiği tarihte işlemeye başlar. Tenkis iddiası, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir; yani size karşı mal talebi veya dava açılırsa saklı payınızı savunma olarak, dava açma süresi geçmiş olsa bile, öne sürebilirsiniz (m. 571).
Hangi kazandırmalar tenkise tabidir, hangi sırayla?
- Altsoya geri verilmemek kaydıyla yapılanlar: Mirasbırakanın geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir. Çocuğunuza sağlığınızda verdiğiniz ev de bu kapsamda tenkis edilebilir (TMK m. 565).
- Ölümden önceki bir yıl içindeki bağışlar: Mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlamalar tenkise tabidir; âdet üzere verilen hediyeler kapsam dışındadır (m. 565).
- Tenkis sırası: Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan yapılır. Bunlar yetmezse en yeni tarihli sağlararası kazandırmadan en eskisine doğru geriye gidilir; kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılanlar en son sırada tenkis edilir (m. 570).
- Birden fazla vasiyet: Mirasbırakanın arzusu başka türlü anlaşılmadıkça tenkis, mirasçı atanması veya diğer ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında orantılı olarak yapılır (m. 563).
Kazandırmayı iyiniyetle alan kişi yalnızca mirasın geçmesi anında elinde kalanı geri verir; iyiniyetli değilse iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur (m. 566).
Özel durumlar
- Bölünemeyen ev: Değerinde azalma olmadan bölünemeyen belirli mal vasiyeti tenkise tabi olursa vasiyet alacaklısı ya tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini ya da tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir (m. 564).
- İntifa hakkı veya irat borcu: Tahmin edilen devam sürelerine göre sermayeye çevrildiğinde tasarruf edilebilir kısmı aşan intifa hakkı veya irat borcu varsa mirasçılar bunların tenkisini ya da tasarruf edilebilir kısmı vererek yükümlülüğün kaldırılmasını isteyebilir (m. 568).
- Artmirasçı atama: Mirası artmirasçıya geçirme yükümlülüğü ile saklı payı zedelenen mirasçı, aşan kısmın tenkisini isteyebilir (m. 569).
- Hayat sigortası: Sigorta alacağının mirasbırakanın ölümü zamanındaki satın alma değeri tenkise tabidir (m. 567).
- Miras sözleşmesi: Miras sözleşmesiyle elde ettiği kazandırma tenkise tabi tutulan kimse, bu kazandırma için mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında geri verilmesini isteyebilir (m. 566).
- Mirastan feragat eden: Mirasbırakanın mirastan feragat eden mirasçıya tasarruf edilebilir kısmı aşan edimlerde bulunduğu hâlde diğer mirasçılar tenkis isteyebilir; bu durumda feragat edenin yalnızca saklı payını aşan miktar tenkise tabi olur (m. 573).
Tenkis ile iptal davasının farkı
Tenkis ile ölüme bağlı tasarrufun iptali aynı dava değildir. İptal davası ehliyet, irade sakatlığı, hukuka aykırılık veya şekil sakatlığı gibi sebeplere dayanır; tenkis davası ise saklı payın zedelenmesine dayanır. Süreleri ve sonuçları da farklıdır (TMK m. 557, 560). İptal davası için Vasiyetnamenin İptali Davası yazımıza bakın.
Saklı paylı mirasçı olmak bütün mirası geri getirir mi?
Hayır. Saklı pay, mirasın tamamı üzerinde sınırsız hak vermez; yalnızca yasal payınızın saklı kısmını korur. Hangi mirasçının korunduğu, terekenin hesabı ve yapılan tasarruflar incelenir. Tenkis talebini vasiyetnamenin iptali veya tapu iptaliyle karıştırmayın: tenkis, aşan kısmın azaltılmasıdır, tasarrufun tamamının geçersizliği değildir (TMK m. 505, 506, 560).
