Mirasbırakan bağış veya vasiyetle saklı payınızı zedelediyse, ölümünden sonra tasarruf edebileceği kısmı aşan kazandırmanın azaltılmasını tenkis davasıyla istersiniz (TMK m. 560). Dava hakkı, saklı payın zedelendiğini öğrendiğiniz tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl geçmekle düşer (TMK m. 571). Saklı pay yalnızca altsoy, ana-baba ve sağ kalan eşe tanınır; kardeşlerin saklı payı 2007'de kaldırılmıştır (TMK m. 506).
Bu yazı, "babam evi bir kardeşime verdi" durumunda hangi davanın açılacağını, tenkis davasını kimlerin açabileceğini ve açamayacağını, hangi kazandırmaların tenkise tabi olduğunu, hesabın adım adım nasıl yapıldığını, davalının tercih hakkını, sürelerin nasıl işlediğini, davanın nerede ve nasıl açılacağını ve nasıl sonuçlandığını anlatır. Saklı pay oranlarının genel tablosu için Saklı Pay ve Tenkis Davası yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- "Babam evi bir kardeşime verdi": hangi dava?
- Tenkis davasını kimler açabilir, kimler açamaz?
- Hangi kazandırmalar tenkise tabidir?
- Tenkis nasıl hesaplanır? Adım adım örnek
- Davalının tercih hakkı ve geri verme borcu
- Süre: bir yıl, on yıl ve def'i
- Tenkis davası nerede ve nasıl açılır?
- Tenkis davası nasıl sonuçlanır?
- Sık yapılan hatalar
- Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
"Babam evi bir kardeşime verdi": hangi dava?
Kısa cevap: Devrin tapuda nasıl yapıldığına bakın; açık bağışta tenkis veya denkleştirme, satış görünümlü bağışta muris muvazaası, vasiyette tenkis veya iptal davası gündeme gelir.
- Tapuda bağış olarak devredildiyse: İşlem geçerlidir; saklı payınız zedelenmişse tenkis davası açarsınız (TMK m. 565). Babanız altsoyuna karşılıksız devir yapmışsa ve aksini açıkça belirtmemişse bu kazandırma ayrıca paylaşmada denkleştirmeye de tabidir (TMK m. 669); ayrıntı için Mirasta Denkleştirme yazımıza bakın.
- Tapuda satış gösterildiyse ama bedel ödenmediyse: Bu, muris muvazaası iddiasıdır ve saklı payı olmayan mirasçılar da dava açabilir. Ayrıntı için Muris Muvazaası yazımıza bakın.
- Ev vasiyetnameyle bırakıldıysa: Vasiyetname şekil, ehliyet veya irade sakatlığı nedeniyle sakatsa iptal davası (TMK m. 557), geçerli ama saklı payı aşıyorsa tenkis davası açılır.
- Babanız devir sırasında ayırt etme gücünden yoksunsa: Bu, ehliyetsizlik nedeniyle tapu iptali konusudur; bkz. Ehliyetsizlik Nedeniyle Tapu İptali.
Muvazaa iddiasının kabul edilmeme ihtimaline karşı saklı paylı mirasçılar uygulamada davayı çoğu zaman "asıl istem muvazaa, kabul edilmezse tenkis" biçiminde kademeli açar; böylece tenkis süresi de korunmuş olur.
Tenkis davasını kimler açabilir, kimler açamaz?
Kısa cevap: Saklı paylarının karşılığını alamayan saklı paylı mirasçılar açabilir; bunlar altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eştir (TMK m. 505, 506, 560).
- Çocuklar ve torunlar: Altsoyun saklı payı yasal payının yarısıdır (TMK m. 506). Mirasbırakandan önce ölmüş çocuğun yerini kendi altsoyu aldığından (TMK m. 495), ölmüş çocuğun çocukları da onun saklı payı ölçüsünde tenkis isteyebilir.
- Ana ve baba: Her biri için yasal payın dörtte biri saklı paydır (TMK m. 506).
- Sağ kalan eş: Altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü saklı paydır (TMK m. 506).
- Kardeşler açamaz: Kardeşlerin saklı payını düzenleyen hüküm 4 Mayıs 2007 tarihli 5650 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır (TMK m. 506). Kardeşler yasal mirasçı olsalar bile vasiyetle tamamen dışlanabilir; onlar için tenkis yolu yoktur, ancak koşulları varsa muris muvazaası davası açabilirler.
- Devlet açamaz: Mirasçı bırakmadan ölenin mirası Devlete geçer, fakat Devlet saklı pay sahipleri arasında sayılmaz (TMK m. 505).
- Mirasçılıktan çıkarılan ve feragat eden: Mirasçılıktan çıkarılan kimse tenkis davası açamaz; altsoyu ise o kimse önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir (TMK m. 511). Mirastan feragat eden de mirasçılık sıfatını kaybeder (TMK m. 528).
- Alacaklılar: Saklı payı zedelenen mirasçı iflas etmişse veya alacaklılarının elinde aciz belgesi varsa ve mirasçı ihtara rağmen dava açmazsa, iflas idaresi veya bu alacaklılar mirasçıya tanınan süre içinde tenkis davası açabilir (TMK m. 562).
Mirasbırakan hayattayken tenkis davası açılamaz. Miras ölümle açılır (TMK m. 575) ve tasarruf edilebilir kısım terekenin ölüm günündeki durumuna göre hesaplanır (TMK m. 507). Babanız sağken yaptığı bağışa itiraz etmek için hukuki bir dava yolu yoktur.
Hangi kazandırmalar tenkise tabidir?
Kısa cevap: Tasarruf edilebilir kısmı aşan bütün ölüme bağlı tasarruflar ve kanunda sayılan sağlararası karşılıksız kazandırmalar (TMK m. 560, 565).
- Vasiyetler, mirasçı atamaları ve miras sözleşmeleri gibi ölüme bağlı tasarruflar (TMK m. 560).
- Mirasçılık payına mahsuben yapılan kazandırmalar ile geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan malvarlığı devri veya borçtan kurtarma; alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi (TMK m. 565).
- Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar (TMK m. 565).
- Serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlar ve ölümden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapılan bağışlar (TMK m. 565).
- Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar; bunlarda bir yıl gibi bir zaman sınırı aranmaz (TMK m. 565).
- Üçüncü kişi lehine yapılan hayat sigortasında, sigorta alacağının mirasbırakanın ölümü zamanındaki satın alma değeri (TMK m. 567).
- Ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle yapılan devirler; bu sözleşmelerde de mirasçıların tenkis hakkı saklıdır (TBK m. 615).
Tenkis nasıl hesaplanır? Adım adım örnek
Kısa cevap: Önce ölüm günündeki terekeye tenkise tabi kazandırmalar eklenerek hesap terekesi bulunur; sonra her saklı paylı mirasçının saklı payı hesaplanır ve alamadığı kısım kadar tenkis yapılır.
- Ölüm günündeki tereke: Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır. Mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, mühürleme ve yazım giderleri ile onunla birlikte yaşayıp onun tarafından bakılanların üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir (TMK m. 507).
- Kazandırmaların eklenmesi: Tenkise tabi sağlararası karşılıksız kazandırmalar hesaba eklenir (TMK m. 508); hayat sigortasının satın alma değeri de terekeye katılır (TMK m. 509). Bu toplam, uygulamada "hesap terekesi" olarak adlandırılır.
- Yasal paylar: Her mirasçının yasal payı bulunur. Sağ kalan eş altsoyla birlikte mirasın dörtte birini alır (TMK m. 499); kalan kısım çocuklar arasında eşit bölünür (TMK m. 495).
- Saklı paylar: Yasal paylara saklı pay oranları uygulanır (TMK m. 506).
- Tasarruf edilebilir kısım: Hesap terekesinden saklı paylar toplamı çıkarıldığında kalan kısım, mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısımdır.
- Tenkis miktarı: Bir saklı paylı mirasçının terekeden alacağı değer saklı payının altında kalıyorsa, eksik kısım kadar tenkis istenir.
Örnek (sözle): Baba ölmüş; geride eşi ile A ve B adlı iki çocuğu kalmıştır. Baba ölümünden yıllar önce değerli evini tapuda bağış olarak A'ya vermiş ve bu kazandırmanın denkleştirmeye konu olmayacağını yazılı belirtmiştir; terekede ise az bir banka mevduatı kalmıştır. Eşin yasal payı dörtte bir, çocukların her birinin yasal payı sekizde üçtür. Saklı paylar, eş için yasal payın tamamı olan dörtte bir, her çocuk için yasal payın yarısı olan on altıda üçtür. Saklı paylar toplamı on altıda ondur; mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısım hesap terekesinin on altıda altısı, yani sekizde üçüdür. A da saklı paylı mirasçı olduğundan kendi saklı payını korur. B ile eş terekede kalan değerlerden saklı paylarını alamıyorsa, her biri kendi eksiği kadar A'ya yapılan bağışın tenkisini isteyebilir; bağışın serbest kısım ile A'nın saklı payını aşan bölümü bu hesapta azaltılır. Kesin değerleri mahkeme, taşınmazın değerini bilirkişiye belirleterek hesaplar.
Sıra: Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan; bunlar yetmezse en yeni tarihli sağlararası kazandırmadan en eskisine doğru yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son sırada tenkis edilir (TMK m. 570).
Davalının tercih hakkı ve geri verme borcu
Kısa cevap: Ev gibi değer kaybı olmadan bölünemeyen bir mal tenkise tabi olursa davalı, ya tenkis edilecek kısmın değerini ödeyip malı elinde tutar ya da malı verip tasarruf edilebilir kısmın değerini ister (TMK m. 564).
Bu kural sağlararası kazandırmalarda da uygulanır. Mal davalıda kalırsa, tenkis sebebiyle davacıya verilmesi gereken kısmın karar günündeki değeri para olarak ödetilir (TMK m. 564). Bu nedenle tenkis davası çoğu zaman tapuda pay verilmesiyle değil, para ödenmesiyle sonuçlanır. Kazandırmayı iyiniyetle alan kişi yalnızca mirasın geçtiği anda elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli değilse iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme hükümlerine göre sorumlu olur (TMK m. 566).
Süre: bir yıl, on yıl ve def'i
Kısa cevap: Tenkis davası açma hakkı, saklı payın zedelendiğini öğrendiğiniz tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer (TMK m. 571).
- Öğrenme tarihi: Bir yıllık süre, yalnızca devri öğrendiğiniz an değil, bu devrin saklı payınızı zedelediğini öğrendiğiniz an başlar. Uygulamada bu an genellikle ölümden ve terekenin durumunun anlaşılmasından sonradır; yine de öğrenme tarihini tartışmaya açmamak için gecikmeyin.
- Üst sınır: Bağışlarda on yıllık üst süre mirasın açılmasından, vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılmasından işler.
- Önceki tasarrufun iptali: Bir tasarrufun iptali daha önceki bir tasarrufu yeniden yürürlüğe sokuyorsa, süreler iptal kararının kesinleşmesiyle başlar (TMK m. 571).
- Def'i: Tenkis iddiası savunma yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 571). Örneğin vasiyet alacaklısı size karşı malın teslimini dava ederse, dava açma süreniz geçmiş olsa bile saklı payınızı savunma olarak ileri sürebilirsiniz.
- Niteliği: Kanun "düşer" ifadesini kullandığından bu süreler hak düşürücü süre olarak değerlendirilir ve mahkemece kendiliğinden dikkate alınır.
Tenkis davası nerede ve nasıl açılır?
Kısa cevap: Dava, mirasbırakanın son yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde açılır; arabuluculuk dava şartı değildir. Mirasbırakanın tasarruflarının iptali veya tenkisi davaları onun yerleşim yeri mahkemesinde görülür (TMK m. 576) ve bu yer kesin yetkilidir (HMK m. 11). Görevli mahkeme, malvarlığı davalarında genel görevli olan asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2). Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki uyuşmazlıklar arasında tenkis davası yer almaz (6325 sayılı Kanun m. 18/B).
- Mirasçılık belgesini alın: Saklı paylı mirasçı olduğunuzu ve payınızı gösterir.
- Kazandırmaları belgeleyin: Tapu kayıtlarını ve resmî senetleri, vasiyetnamenin açılma tutanağını, banka havalelerini ve sigorta poliçelerini toplayın.
- Terekeyi listeleyin: Ölüm günündeki malları ve borçları çıkarın; hesap terekesi bunlara göre kurulacaktır.
- Davalıyı doğru belirleyin: Dava, tenkise tabi kazandırmayı alan kişiye karşı açılır; o kişi ölmüşse dava onun mirasçılarına yöneltilir.
- Dilekçeyi verin: Hangi kazandırmanın, hangi oranda tenkisini istediğinizi yazın; kesin değeri bilirkişi raporundan sonra netleştirebileceğinizi belirtin. Harç ve gider avansının güncel tutarını adliyeden öğrenin.
Davanın süresini keşif ve bilirkişi incelemesi belirler. 31 Temmuz 2026'dan beri duruşmalar arasındaki süre kural olarak üç aydan uzun olamaz; zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini göstererek daha uzun süre belirleyebilir (HMK m. 147).
Tenkis davası nasıl sonuçlanır?
Kısa cevap: Mahkeme ya taşınmazda davacı adına pay tescil eder ya da davalının tercihine göre tenkis edilecek değerin para olarak ödenmesine karar verir. Taşınmaz mal ile ilgili aynî haklara ilişkin hükümler kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m. 350); tapuda tescil, karar kesinleştikten sonra yapılır.
Tenkis, kazandırmayı bütünüyle ortadan kaldırmaz; yalnızca saklı payı aşan kısmı azaltır. Bu yönüyle, işlemin tamamen geçersiz sayıldığı muris muvazaası ve iptal davalarından ayrılır.
Sık yapılan hatalar
- Bir yıllık sürenin, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesiyle işlemeye başladığını gözden kaçırıp dava açmayı ertelemek.
- Kardeşin saklı payı olduğunu düşünerek tenkis davası açmak.
- Tapuda satış gibi görünen bir devirde yalnızca tenkis istemek; muvazaa iddiasını ve kademeli istemi gözden kaçırmak.
- Hesap terekesine ölüm günündeki borçları ve tenkise tabi diğer bağışları katmamak.
- Babanız sağken bağışa itiraz için dava açmaya çalışmak.
- Davalının tercih hakkını bilmeden yalnızca tapuda pay beklemek.
Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
Birden fazla bağış veya vasiyetin bulunduğu, tenkis sırasının ve değerlerin bilirkişiyle belirlenmesi gereken, muvazaa ile tenkisin birlikte ileri sürülmesinin gündemde olduğu dosyalarda hesap ve istemlerin doğru kurulması sonucu doğrudan etkiler. Sürenin dolmak üzere olduğu durumlarda da bir avukattan destek almak hak kaybını önler.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 495, 499, 505-511, 528, 557, 560-571, 575, 576, 669
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 615
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 2, 11, 147, 350
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, m. 18/B