Sendikaya üye olmak serbesttir: Kimse sendikaya üye olmaya, üye kalmaya veya üyelikten ayrılmaya zorlanamaz; on beş yaşını dolduran ve kanuna göre işçi sayılanlar işçi sendikalarına üye olabilir (6356 sayılı Kanun m. 17 ve 19). Sendikal nedenle işten çıkarılırsanız işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir (m. 25); işyeri sendika temsilcisi ise haklı neden ve yazılı gerekçe olmadan işten çıkarılamaz (m. 24).
Bu yazı sendikaya üyeliğin nasıl kazanılıp sona erdiğini, aidatı, sendika kurma şartlarını, sendikal ayrımcılık yasağını ve sendikal tazminatı, ispat yükünü, işyeri sendika temsilcisinin görev ve güvencelerini anlatır.
Bu yazıda
- Sendikaya üyelik: yaş, işkolu, aynı anda üyelik
- Üyeliğin kazanılması, reddi, çekilme ve sona ermesi
- Aidat ve sendikanın hakları
- Sendika kurma
- Sendikal ayrımcılık yasağı ve sendikal tazminat
- İşyeri sendika temsilcisi ve güvencesi
- Kaynaklar
Sendikaya kimler üye olabilir?
On beş yaşını dolduran ve kanuna göre işçi sayılanlar işçi sendikalarına üye olabilir; işveren sayılanlar da işveren sendikalarına üye olabilir. Üyelik serbesttir. İşveren sizi sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlayamaz; ayrıca sendikada üye kalmaya ya da üyelikten ayrılmaya da zorlayamaz (m. 17 ve 19). Böyle bir baskı yaşarsanız kayıt altına alın.
- Aynı anda iki sendika: Aynı işkolunda ve aynı zamanda birden çok sendikaya üye olunamaz; bu hükme aykırı sonraki üyelikler geçersizdir. Ancak aynı işkolunda ve aynı zamanda farklı işverenlere ait işyerlerinde çalışan işçiler birden çok sendikaya üye olabilir.
- Yardımcı işlerde çalışanlar: Bir işyerinde yardımcı işlerde çalışan işçiler de işyerinin girdiği işkolunda kurulu bir sendikaya üye olabilir. Asıl işe yardımcı işler, asıl işin girdiği işkolundan sayılır (m. 4 ve 17).
- İşçi ve işveren sendikası: İşçiler ve işçi kuruluşları işveren kuruluşlarına, işveren kuruluşları da işçi kuruluşlarına üye olamaz; biri diğerinin kurulmasına, yönetim ve faaliyetine de müdahale edemez (m. 26).
Üyelik nasıl kazanılır, reddedilir veya sona erer?
Üyelik, Bakanlıkça sağlanan elektronik başvuru sistemine e-Devlet kapısı üzerinden başvurulması ve sendika tüzüğündeki yetkili organın kabulüyle kazanılır. Sendika otuz gün içinde reddetmezse üyelik talebi kabul edilmiş sayılır. Haklı bir neden gösterilmeden başvurusu kabul edilmeyenler, bu kararın kendilerine tebliğinden itibaren otuz gün içinde dava açabilir; mahkemenin kararı kesindir ve davacı lehine karar verilirse üyelik, red kararının alındığı tarihte kazanılmış sayılır (m. 17).
Çekilme ve üyelikten çıkarılma
- Çekilme: Her üye e-Devlet kapısı üzerinden çekilme bildiriminde bulunabilir. Bildirim aynı anda Bakanlığa ve sendikaya ulaşır; çekilme, sendikaya bildirim tarihinden itibaren bir ay sonra geçerlilik kazanır. Bir aylık süre içinde başka bir sendikaya üye olursanız yeni üyelik bu sürenin bitimi tarihinde kazanılmış sayılır (m. 19).
- Çıkarılma: Üyelikten çıkarılma kararı genel kurulca verilir ve çıkarılana yazıyla tebliğ edilir. Üye, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde mahkemeye itiraz edebilir; mahkeme iki ay içinde kesin olarak karar verir. Üyelik, karar kesinleşinceye kadar devam eder.
- Emeklilik, işsizlik, askerlik: Sosyal Güvenlik Kurumundan yaşlılık veya malullük aylığı ya da toptan ödeme alarak işten ayrılan işçilerin üyeliği sona erer; çalışmaya devam edenlerin üyeliği sürer. İşçi sendikası üyesinin bir yılı geçmemek üzere işsiz kalması üyeliğini etkilemez; işkolunu değiştirenin üyeliği ise kendiliğinden sona erer. Askere alınan üyenin üyelik ilişkisi silah altında kaldığı süre boyunca askıda kalır.
Aidat ve sendikanın temsil yetkisi
Üyelik ve dayanışma aidatları, yetkili işçi sendikasının işverene yazılı başvurusu üzerine işçinin ücretinden kesilerek ilgili sendikaya ödenir. Aidatın miktarı sendika tüzüğündeki usule göre genel kurulca belirlenir; güncel tutarı sendikanızdan öğrenin. Ödenmesi gereken aidatı kesmeyen veya kesmesine rağmen bir ay içinde ilgili işçi sendikasına ödemeyen işveren, bildirim şartı aranmaksızın aidat miktarını bankalarca işletme kredilerine uygulanan en yüksek faiziyle birlikte ödemekle yükümlüdür (m. 18).
Sendikalar, yazılı başvuru üzerine iş sözleşmesinden ve çalışma ilişkisinden doğan hakları ile sosyal güvenlik haklarında üyelerini ve mirasçılarını temsilen dava açabilir ve açılmış davayı takip edebilir (m. 26). Bunun için sendikanıza yazılı başvurmanız gerekir.
Sendika kurmak
Sendika, işçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak için en az yedi işçi veya işverenin bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip kuruluştur (m. 2). Kurucular, kuruluşun merkezinin bulunacağı ilin valiliğine dilekçelerine ekli olarak kuruluş tüzüğünü verdiklerinde sendika tüzel kişilik kazanır (m. 7). Kurucu olmaya engel sayılan suçlar kanunda sınırlı sayıdadır: zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, aklama ve kaçakçılık suçlarından mahkûmiyeti bulunanlar sendika kurucusu olamaz (m. 6). Konfederasyon ise değişik işkollarında en az beş sendikanın bir araya gelerek oluşturduğu tüzel kişiliğe sahip kuruluştur; aynı anda birden fazla üst kuruluşa üye olunamaz (m. 2 ve 20).
Sendikal ayrımcılık yasağı
İşçilerin işe alınması belli bir sendikaya girmeleri veya girmemeleri, belli bir sendikadaki üyeliği sürdürmeleri veya üyelikten çekilmeleri şartına bağlı tutulamaz; aykırı iş sözleşmesi hükümleri geçersizdir. İşveren, sendika üyesi olan işçilerle üye olmayanlar veya ayrı sendikalara üye olanlar arasında çalışma şartları veya çalıştırmaya son verilmesi bakımından ayrım yapamaz. Ücret, ikramiye, prim ve paraya ilişkin sosyal yardımlarda toplu iş sözleşmesi hükümleri saklıdır (m. 25). İşçiler iş saatleri dışında veya işverenin izni ile iş saatleri içinde işçi kuruluşlarının faaliyetlerine katılmaları ya da sendikal faaliyette bulunmaları nedeniyle işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz.
Sendikal tazminat
Sendikaya üye olmak veya olmamak ya da sendikal faaliyetlere katılmak nedeniyle işten çıkarılırsanız, işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir. Feshin sendikal nedenle yapıldığı tespit edilirse, işverenin işçiyi işe başlatıp başlatmamasına bağlı olmaksızın sendikal tazminata karar verilir. İşe iade hükümlerine göre dava açmamanız, ayrıca sendikal tazminat talebini engellemez; işe iade davasıyla birlikte veya ayrı olarak isteyebilirsiniz. Tutar ücretinize bağlıdır ve kesin sonuç vaat edilemez. Anayasa Mahkemesi kararları için sendikal tazminat yazımıza bakabilirsiniz.
İspat yükü
Sözleşmenin sendikal nedenle feshedildiği iddiasıyla açılan davada feshin nedenini ispat yükü işverene aittir. Feshin işverenin ileri sürdüğü nedene dayanmadığını söyleyen işçi, feshin sendikal nedene dayandığını ispatla yükümlüdür. Fesih dışındaki sendikal ayrımcılığı ise işçi ispat etmekle yükümlüdür; ancak işçi sendikal ayrımcılık yapıldığını güçlü biçimde gösteren bir durumu ortaya koyduğunda işveren davranışının nedenini ispat etmekle yükümlü olur.
Sendika özgürlüğüne ilişkin kurallara aykırı toplu iş sözleşmesi ve iş sözleşmesi hükümleri geçersizdir; iş kanunları ve diğer kanunlara göre sahip olduğunuz haklar ise saklıdır.
İşyeri sendika temsilcisi
Toplu iş sözleşmesi yapmak üzere yetkisi kesinleşen sendika, işçi sayısı elliye kadar ise bir, elli bir ile yüz arasında ise en çok iki, yüz bir ile beş yüz arasında ise en çok üç temsilci atar; işçi sayısı arttıkça temsilci sayısı da artar. Sendika, temsilcileri işyerinde çalışan üyeleri arasından atayarak on beş gün içinde kimliklerini işverene bildirir; temsilcilerin görevi sendikanın yetkisi süresince devam eder (m. 27). Temsilciler işyeri ile sınırlı olarak işçilerin dileklerini dinler, şikâyetlerini çözer, işçi ve işveren arasında iş birliğini ve çalışma barışını sağlar, işçilerin hak ve çıkarlarını gözetir ve çalışma şartlarının uygulanmasına yardımcı olur; işlerini aksatmamaları gerekir.
- Fesih güvencesi: İşveren, temsilcilerin iş sözleşmelerini haklı bir neden olmadıkça ve nedenini yazılı olarak açık ve kesin şekilde belirtmedikçe feshedemez. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde temsilci veya üyesi olduğu sendika dava açabilir (m. 24).
- Görev veya yer değişikliği: İşveren, yazılı rızası olmadıkça temsilcinin işyerini değiştiremez veya işinde esaslı tarzda değişiklik yapamaz; aksi hâlde değişiklik geçersiz sayılır.
- İşe iade: Temsilcinin işe iadesine karar verilirse fesih geçersiz sayılır ve temsilcilik süresini aşmamak kaydıyla fesih tarihi ile kararın kesinleşme tarihi arasındaki ücret ve diğer hakları ödenir. Kesinleşmeden itibaren altı iş günü içinde işe başvurması gerekir.
- Sendika yöneticiliği sona erince: Seçime girmemek, yeniden seçilmemek veya çekilmek gibi nedenlerle görevi sona eren yönetici, sona erme tarihinden itibaren bir ay içinde başvurur; işveren talep tarihinden itibaren bir ay içinde onu eski işine veya uygun diğer bir işe başlatmak zorundadır (m. 23).
Sık yapılan hatalar
- Üyelik başvurusunu e-Devlet dışında yapıp kayıt altına almamak.
- Çekilme bildiriminden sonra bir aylık süreyi hesaba katmadan başka sendikaya geçmek.
- Sendikal fesih iddiasında işe iade ve sendikal tazminat talebini ayrı ayrı değerlendirmemek.
- Temsilcinin fesih bildiriminden sonraki bir aylık dava süresini kaçırmak.