Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında yazılı olarak yapılan sözleşmedir; en az bir, en çok üç yıl süreli olabilir (6356 sayılı Kanun m. 2, 33 ve 35). Sendikanın toplu sözleşme yapabilmesi için yetki belgesi alması gerekir; yetki için işkolunda yüzde bir, işyerinde yarıdan fazla, işletmede yüzde kırk üyelik şartları aranır (m. 41 ve 42).
Bu yazı toplu iş sözleşmesinin ne olduğunu ve türlerini, süresini, iş sözleşmesiyle ilişkisini, sendikalı olmayanların yararlanma yolunu ve dayanışma aidatını, işyeri devrinin etkisini, yetki şartlarını, itiraz ve toplu görüşme sürelerini ve uyuşmazlıkta arabulucu ve özel hakem yollarını anlatır.
Bu yazıda
- Toplu iş sözleşmesi nedir, türleri nelerdir?
- Süre, yazılı şekil ve iş sözleşmesiyle ilişkisi
- Sendikalı olmayan çalışanlar ve dayanışma aidatı
- İşyeri devri ve işveren değişikliği
- Yetki nasıl kazanılır?
- Yetki sonrası toplu görüşme süreci
- Uyuşmazlıkta arabulucu ve özel hakem
- Kaynaklar
Toplu iş sözleşmesi nedir?
Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında yapılan sözleşmedir; taraflar arasındaki hak ve borçları da içerebilir (m. 2 ve 33). Toplu iş sözleşmeleri ve çerçeve sözleşmeler Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenlemeler içeremez.
Türleri
- İşyeri toplu iş sözleşmesi: Tek bir işyerini kapsar.
- İşletme toplu iş sözleşmesi: Bir gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurumuna ait aynı işkolundaki birden çok işyerini kapsar (m. 34).
- Grup toplu iş sözleşmesi: Bir işçi sendikası ile işveren sendikası arasında, birden çok üye işverenin aynı işkolundaki işyerlerini kapsayacak şekilde yapılır.
- Çerçeve sözleşme: Ekonomik ve sosyal konseyde temsil edilen konfederasyonlara üye işçi ve işveren sendikaları arasında işkolu düzeyinde yapılır; taraf sendikaların üyeleri hakkında uygulanır, bir ile üç yıl için yapılır ve mesleki eğitim, iş sağlığı ve güvenliği gibi konuları içerebilir.
Süre, şekil ve iş sözleşmesiyle ilişki
Toplu iş sözleşmesi yazılı olarak yapılır. Toplu görüşmenin sonunda anlaşma olursa dört nüsha olarak düzenlenir, taraf temsilcilerince imzalanır ve iki nüshası altı iş günü içinde çağrıyı yapan tarafça görevli makama verilir (m. 35 ve 48). Sözleşme en az bir ve en çok üç yıl süreli olarak yapılabilir; süre, sözleşme imzalandıktan sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz ve sözleşme süresinden önce sona erdirilemez. Bir yıldan kısa süren işler için bir yıldan az süreli sözleşme yapılabilir.
- Süre bittikten sonra: Sona eren toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder (m. 36). Yani yeni sözleşme yapılana kadar mevcut çalışma şartlarınız korunur.
- İş sözleşmenizle çelişirse: İş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz ve aykırı hükümlerin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Toplu sözleşmede iş sözleşmesine aykırı hükümler bulunursa iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir.
- İşyerinde asılması: İşveren, toplu iş sözleşmesini veya toplu iş sözleşmesi hükmündeki özel hakem ve Yüksek Hakem Kurulu kararları ile toplu hak uyuşmazlıklarında verilmiş mahkeme kararlarını işçilerin görebileceği yerlere asmakla yükümlüdür (m. 48).
Sendika üyesi değilsem toplu sözleşmeden yararlanabilir miyim?
Taraf işçi sendikasına üye olmayanlar, toplu iş sözleşmesinden yararlanabilmek için sözleşmenin tarafı sendikaya dayanışma aidatı ödemek zorundadır. Bunun için sendikanın onayı aranmaz ve yararlanma talep tarihinden geçerli olur. Dayanışma aidatının miktarı üyelik aidatından fazla olmamak kaydıyla sendika tüzüğünde belirlenir; faaliyeti durdurulmuş sendikalara dayanışma aidatı ödenmez (m. 39). Güncel miktarı ilgili sendikanın tüzüğünden öğrenin. Kanun anlamında işveren vekilleri ile toplu iş sözleşmesi görüşmelerine işvereni temsilen katılanlar toplu iş sözleşmesinden yararlanamaz.
İşyeri devri veya işveren değişikliği
Toplu iş sözleşmesi bulunan işyeri veya işyerinin bir bölümü devredilirse, devralınan işyerinde uygulanan toplu sözleşmeden doğan hak ve borçlar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. Devralanın uyguladığı bir toplu sözleşme yoksa yeni sözleşme yapılıncaya kadar toplu sözleşme hükmü olarak sürer (m. 38). Taraf sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, işçi sendikasının yetkiyi kaybetmesi ve sözleşmenin uygulandığı işyerlerinde işverenin veya işyerinin girdiği işkolunun değişmesi toplu iş sözleşmesini sona erdirmez (m. 37).
Teşmil
Teşmil, işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın yaptığı toplu iş sözleşmesinin, o işkolunda toplu sözleşmesi bulunmayan işyerlerine Cumhurbaşkanı kararıyla genişletilmesidir. Karar Yüksek Hakem Kurulunun görüşü alındıktan sonra verilir ve Resmî Gazete'de yayımlanır (m. 40).
Sendika yetkiyi nasıl kazanır?
İşçi sendikası, işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olmalıdır. Ayrıca işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi olması gerekir. Yetki için Bakanlığa başvurulur (m. 41 ve 42). İşletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya fazla üyesi varsa, başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir; işletme toplu sözleşmelerinde işyerleri bir bütün olarak dikkate alınır.
- İstatistiğe itiraz: İşkolundaki işçi sayısı ve sendika üye sayılarını gösteren istatistik yayımından itibaren on beş gün içinde itiraz edilmezse kesinleşir; istatistiğin gerçeğe uymadığı gerekçesiyle bu süre içinde Ankara İş Mahkemesine başvurulabilir ve mahkeme itirazı on beş gün içinde sonuçlandırır.
- Yetki tespitine itiraz: Tespit yazısını alan işçi veya işveren sendikaları ya da sendika üyesi olmayan işveren, yazının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde nedenlerini göstererek mahkemeye itiraz edebilir. Somut delil sunulmayan itiraz incelenmeksizin reddedilir; itiraz yetki işlemlerini durdurur (m. 43).
- Yetki belgesi: Tespit yazısına süresinde itiraz edilmemişse sürenin bitimini takip eden altı iş günü içinde, itiraz reddedilmişse de ilgili karar sonrası altı iş günü içinde Bakanlıkça sendikaya yetki belgesi verilir (m. 44).
- Yetki belgesi olmadan yapılan sözleşme: Taraflardan birinin yetki şartlarına sahip olmaması nedeniyle hükümsüzlük, Bakanlıkça durumun tespitinden itibaren kırk beş gün içinde ilgililerce veya Bakanlıkça mahkemede ileri sürülebilir; mahkeme uygulamayı dava sonuna kadar durdurabilir (m. 45).
- Yeni sözleşme için başvuru: Toplu iş sözleşmesi süresinin bitmesinden önceki yüz yirmi gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusunda bulunulabilir; ancak yeni sözleşme önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe giremez (m. 35).
Yetki belgesinden sonra toplu görüşme
Taraflardan biri, yetki belgesinin alındığı tarihten itibaren on beş gün içinde karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır ve çağrı tarihini derhâl görevli makama bildirir; bu süre içinde çağrı yapılmazsa yetki belgesinin hükmü kalmaz (m. 46). Çağrının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde taraflar toplantının yer, gün ve saatini belirler. Toplu görüşmenin süresi ilk toplantı tarihinden itibaren altmış gündür; işçi sendikası ilk toplantıya otuz gün içinde gelmezse yetkisi düşer (m. 47).
Anlaşma olmazsa: arabulucu ve özel hakem
Toplu görüşmede anlaşılamazsa taraflardan biri uyuşmazlığı altı iş günü içinde görevli makama bildirir; aksi hâlde işçi sendikasının yetkisi düşer. Görevli makam arabulucu görevlendirir ve arabulucunun görevi on beş gün sürer; süre en çok altı iş günü uzatılabilir (m. 49 ve 50). Taraflar anlaşarak toplu hak veya çıkar uyuşmazlıklarının her safhasında özel hakeme başvurabilir. Toplu çıkar uyuşmazlığında özel hakeme yazılı olarak anlaşılırsa arabuluculuk, grev ve lokavt hükümleri uygulanmaz ve hakem kararı toplu iş sözleşmesi hükmündedir (m. 52). Uygulanmakta olan bir toplu iş sözleşmesinin yorumundan doğan uyuşmazlıklarda sözleşmenin tarafları dava açabilir; mahkeme en geç iki ay içinde karar verir. Sözleşmeye dayanan eda davalarında temerrüt tarihinden itibaren işletme kredilerine uygulanan en yüksek faiz uygulanır (m. 53).
Sık yapılan hatalar
- Toplu sözleşme kapsamında olduğunuzu varsayıp, yararlanma için dayanışma aidatı koşulunu kontrol etmemek.
- Yetki tespitine itiraz için altı iş günlük süreyi kaçırmak.
- Toplu sözleşme sona erdiğinde hakların da bittiğini düşünmek; yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.
- İşyeri devrinde toplu sözleşme haklarını yazılı olarak talep etmemek.