Sözleşmeler kural olarak hiçbir şekle bağlı değildir; ancak kanun bir şekil öngörmüşse bu şekil geçerlilik şartıdır ve şekle uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz (TBK m. 12). Yazılı şekil aranan işlerde borç altına girenlerin imzası zorunludur (TBK m. 14); imza kural olarak el yazısıyla atılır, güvenli elektronik imza ise onunla aynı sonucu doğurur (TBK m. 15, 5070 sayılı Kanun m. 5). WhatsApp yazışması sözleşmeyi gösteren bir delil olabilir, ancak şekil şartı olan işlemlerde tek başına yeterli sayılmayabilir.
Bu yazı, sözlü anlaşmanın geçerliliğini, yazılı şeklin unsurlarını, imzanın nasıl atılacağını, okuma yazma bilmeyenlerle görme engellilerin durumunu, sözleşmenin sözlü değiştirilmesini, tarafların kendi aralarında kararlaştırdığı şekli, elektronik imza ile mesajlaşmanın değerini ve imzadan önce yapılacak kontrolleri anlatır.
Bu yazıda
- Sözlü anlaşma hiç geçerli sayılmaz mı?
- Kanuni şekil: yazılı şekil ve imza
- El yazısı, basılı imza ve güvenli elektronik imza
- Okuma yazma bilmeyenler ve görme engelliler
- Yazılı sözleşmeyi sözlü değiştirmek
- Tarafların kararlaştırdığı şekil
- Senette borcun sebebi yazılmazsa
- WhatsApp, e-posta ve mesajlar
- İmzadan önce kontrol listesi: kefalet, cayma, ceza maddesi
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Sözlü anlaşma hiç geçerli sayılmaz mı?
Hayır; kanunun özel şekil aramadığı sözleşmeler sözlü olarak da geçerlidir. Kanuna göre sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir. Kanunda öngörülen şekil ise kural olarak geçerlilik şeklidir; öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşme hüküm doğurmaz (TBK m. 12). Dolayısıyla sorunun cevabı işlemin türüne göre değişir. Taşınmaz satışı gibi resmî şekil gerektiren işlemler ile kefalet gibi özel şekle bağlı işlemlerde sözlü anlaşmaya güvenemezsiniz; sıradan bir mal alım satımında veya bir iş yaptırma anlaşmasında ise sözlü sözleşme kurulabilir.
Geçerlilik ile ispat ayrı konulardır. Sözleşmenin sözlü kurulabilmesi, bunu mahkemede ispat edebileceğiniz anlamına gelmez. Sözlü anlaşmada konuyu ve şartları gösteren mesajları, ödeme dekontlarını, teslim kayıtlarını ve varsa tanıkları saklamak gerekir. İşlem türünü öğrenmeden “sözlü anlaşma geçersizdir” veya “sözlü anlaşma her zaman geçerlidir” sonucuna varmayın.
Kanuni şekil: yazılı şekil ve imza
Yazılı şekilde yapılması öngörülen sözleşmelerde borç altına girenlerin imzalarının bulunması zorunludur (TBK m. 14). Yani yalnızca metnin hazırlanmış olması yetmez; borçlanan taraf imzalamalıdır. Kanunda aksi öngörülmedikçe, imzalı bir mektup, asılları borç altına girenlerce imzalanmış telgraf, teyit edilmiş olmaları kaydıyla faks veya buna benzer iletişim araçları ya da güvenli elektronik imza ile gönderilip saklanabilen metinler de yazılı şekil yerine geçer. Buradaki ölçüt, metnin saklanabilir olması ve borç altına girenin imzasını taşımasıdır.
Örneğin taşınmaz satışının geçerli olabilmesi için sözleşmenin resmî şekilde düzenlenmesi şarttır; satış vaadi, geri alım ve alım sözleşmeleri de resmî şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz. Önalım sözleşmesi için ise yazılı şekil yeterlidir (TBK m. 237). Kefalet sözleşmesi de yazılı yapılmadıkça ve kefilin sorumlu olacağı azami miktar ile kefalet tarihi belirtilmedikçe geçerli olmaz; bu unsurların kefilin kendi el yazısıyla yazılması gerekir (TBK m. 583). Bu örnekler, “imza attım” demenin her işlemde yeterli olmadığını gösterir.
El yazısı, basılı imza ve güvenli elektronik imza
İmzanın, borç altına girenin el yazısıyla atılması zorunludur; güvenli elektronik imza da el yazısıyla atılmış imzanın bütün hukuki sonuçlarını doğurur (TBK m. 15). Bilgisayarda basılmış bir imza adı, kural olarak yeterli değildir. İmzanın el yazısı dışında bir araçla atılması ancak örf ve âdetçe kabul edilen durumlarda ve özellikle çok sayıda çıkarılan kıymetli evrakın imzalanmasında yeterli sayılır. Taratılmış bir imza görüntüsünü metne yapıştırmak da güvenli elektronik imza ile aynı şey değildir.
Elektronik İmza Kanunu, güvenli elektronik imzanın elle atılan imza ile aynı hukuki sonucu doğurduğunu söyler. Aynı maddeye göre kanunların resmî şekle veya özel bir merasime tabi tuttuğu hukuki işlemler ile banka teminat mektupları ve Türkiye’de yerleşik sigorta şirketleri tarafından düzenlenen kefalet senetleri dışındaki teminat sözleşmeleri, güvenli elektronik imza ile gerçekleştirilemez (5070 sayılı Kanun m. 5). Bir işlemi elektronik imzayla yapmayı düşünüyorsanız, önce işlem için özel resmî şekil veya başka bir sınırlama bulunup bulunmadığına bakın.
Okuma yazma bilmeyenler ve görme engelliler
İmza atamayanlar, usulüne göre onaylanmış olması koşuluyla, parmak izi, el ile yapılmış bir işaret ya da mühür kullanabilir (TBK m. 16). Onay olmadan atılan bir parmak izi yeterli sayılmayabilir; bu tür işlemlerde noterde işlem yapmak ispat bakımından güvenlidir. Kambiyo senetlerine ilişkin hükümler saklıdır.
Görme engellilerin imzası bakımından kanun ayrı bir kural koyar: görme engellilerin talepleri hâlinde imzalarında şahit aranır; böyle bir talep yoksa imzalarını el yazısıyla atmaları yeterlidir (TBK m. 15). Dolayısıyla şahit aranması kişinin kendi isteğine bağlıdır ve görme engelli olmak, tek başına şahit zorunluluğu doğurmaz.
Yazılı sözleşmeyi sözlü değiştirmek
Kanunda yazılı şekilde yapılması öngörülen bir sözleşmenin değiştirilmesinde de yazılı şekle uyulması zorunludur (TBK m. 13). Sözleşme metniyle çelişmeyen tamamlayıcı yan hükümler bu kuralın dışındadır. Bu kural, yazılı şekil dışındaki geçerlilik şekilleri için de uygulanır. Bu nedenle “telefonda vade uzatmayı kabul etti” gibi sözlü değişikliklere güvenmek risklidir. Değişikliği ek protokolle imzalamak, sonradan çıkabilecek tartışmaları önleyen en güvenli yoldur. Standart sözleşmedeki boş alanları imzadan sonra doldurmak da sorun yaratır; bedel, tarih veya kapsam üzerinde ispat uyuşmazlığı doğabileceği için boşlukları imzadan önce tamamlayın.
Tarafların kararlaştırdığı şekil
Kanunda şekle bağlanmamış bir sözleşmenin taraflarca belirli bir şekilde yapılması kararlaştırılmışsa, belirlenen şekilde yapılmayan sözleşme tarafları bağlamaz (TBK m. 17). Herhangi bir belirleme olmaksızın yazılı şekil kararlaştırılmışsa, yasal yazılı şekle ilişkin hükümler uygulanır. Yani “biz bunu yazılı yapalım” demişseniz ve yazıya dökmemişseniz, kanun şart koşmasa bile sözleşme taraflarını bağlamayabilir. Sözleşmeye “değişiklikler ancak yazılı olarak yapılır” gibi bir madde koyuyorsanız, bunun sonuçlarını bilerek yapın.
Senette borcun sebebi yazılmazsa
Borç tanıması, borcun sebebini içermemiş olsa bile geçerlidir (TBK m. 18). Yazılı tanımada borcun neden doğduğunun gösterilmemesi, tek başına geçersizlik sebebi olmaz. Yine de ileride tartışma çıkmaması için sebebi yazmak yararlıdır. Sözleşmenin adı ile gerçek niteliği de önemlidir: tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır, belgenin başlığına bakarak hukuki tür kesinleştirilmez (TBK m. 19).
WhatsApp, e-posta ve mesajlar
Mesajlar, tarafların iradesini ve anlaşmanın şartlarını gösteren bir delil olabilir; ancak özel şekil gereken işlemlerde tek başına yeterli olmayabilir. Kanun, yazılı şekil için “teyit edilmiş olmaları kaydıyla faks veya buna benzer iletişim araçları” ile “güvenli elektronik imza ile gönderilip saklanabilen metinler”i yazılı şekil yerine saymıştır (TBK m. 14). Şekil şartı bulunmayan bir alım satımda yazışmanın bütünü sözleşmenin kurulduğunu, bedelini ve teslim şartlarını gösterebilir. Şekil şartı bulunan bir işlemde ise mesaj ancak hazırlık veya ispat aracı olarak değerlendirilir. E-posta yazışmalarında da şekil koşulu ile ispat ayrı ayrı değerlendirilir; teklif, kabul ve ekleri bütünlüğüyle saklayın.
Mesajlaşma yoluyla anlaşırken şunlara dikkat edin: yazışmanın bütününü, tarihleri ve numaranın karşı tarafa ait olduğunu gösteren bilgileri koruyun; mesajları ekran görüntüsüyle sınırlamayın, yedekleyin; sözleşmeye konu edilen bedeli, teslim tarihini ve ödeme biçimini mesajda açıkça yazın.
İmzadan önce kontrol listesi: kefalet, cayma, ceza maddesi
Sözleşmeyi imzalamadan veya feshetmeden önce kimin neyi, ne zaman ve hangi bedelle yapacağını açıkça görün. Metni ve eklerini bir bütün olarak inceleyin; boşlukları sonradan doldurulacak bir belgeye imza atmayın.
- Cayma: Her sözleşmede gerekçesiz ve koşulsuz cayma hakkı yoktur. Cayma, fesih ve sözleşmeden dönme farklı yollardır; bildirim yapmadan önce talebin dayanağını belirleyin (TBK m. 26-27, 123-125).
- Kefalet: Kefil olurken yalnızca imza yetmez. Yazılı şekil, azami miktar ve tarihin kefilin el yazısıyla belirtilmesi gerekir (TBK m. 583). Eşlerden biri, ayrılık kararı veya yasal ayrı yaşama hakkı yoksa, ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabilir; bu rıza en geç sözleşmenin kurulduğu anda verilmelidir (TBK m. 584).
- Ceza maddesi: Ceza koşulunun geçerliliği, uygulanması ve indirilmesi işlemin niteliğine ve tarafların sıfatına bağlıdır; tutarın yüksekliğine bakarak geçersiz olduğunu varsaymayın (TBK m. 179-182).
- Uyuşmazlık maddesi: Yetki ve tahkim maddelerinin taraf ve şekil koşulları vardır; standart metindeki mahkeme adı otomatik bağlayıcı sayılmaz.
Sık yapılan hatalar
- Şekle bağlı bir işlemi sözlü veya mesajla bitmiş saymak.
- Basılı veya taratılmış imzanın el yazısı imza yerine geçtiğini varsaymak.
- Parmak izi atarken onay almamak.
- Yazılı sözleşmeyi telefondaki sözlü anlaşmayla değiştirmek.
- Kefalet belgesini azami miktar ve tarih olmadan imzalamak.
- Yazışmanın tamamını değil, yalnızca tek bir ekran görüntüsünü saklamak.
Sözleşmenin nasıl kurulduğunu da merak ediyorsanız sözleşmenin kurulması yazımıza göz atabilirsiniz.