Ücret en geç ayda bir ödenir; Türk parasıyla, işyerinde veya özel olarak açılan banka hesabına ödenmesi gerekir ve bono, senet veya kuponla ödeme yapılamaz (4857 sayılı Kanun m. 32). Aylık ücretinizin dörtte birinden fazlası haczedilemez (m. 35); işveren sizin rızanız olmadan ücretinizi alacağıyla takas edemez (TBK m. 407). Ücretsiz izne çıkarılmak ise çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılabilir ve işverenin tek taraflı açıklaması her durumda yeterli olmaz (m. 22).
Bu yazı ücretin ne zaman ve nasıl ödeneceğini, hesap pusulasını, haciz, takas ve ceza kesintisi sınırlarını, fazla çalışma ve ikramiye alacaklarını, asgari ücret ve idari yaptırımı, işyerinin haczi hâlinde ücretin korunmasını ve ücretsiz izin, askerlik ve devamsızlık hâllerinde ne olacağını anlatır.
Bu yazıda
- Ücretin ödeme şekli ve zamanı
- Hesap pusulası ve ödeme kayıtları
- Haciz, takas ve kesinti sınırları
- Fazla çalışma, ikramiye ve diğer alacaklar
- Asgari ücret ve idari yaptırım
- İş sözleşmesi biterken ödenmesi gerekenler
- Ücretsiz izin, askerlik ve devamsızlık
- Kaynaklar
Ücret nasıl ve ne zaman ödenir?
Ücret en geç ayda bir ödenir. İş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleriyle ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir; aksine âdet yoksa Borçlar Kanununa göre ücret her ayın sonunda ödenir. Sözleşmenizde daha kısa bir dönem varsa işveren o döneme uymak zorundadır; ödeme tarihlerini kayıt altına alın.
- Ödeme şekli: Ücret, prim ve ikramiye kural olarak Türk parasıyla işyerinde veya özel olarak açılan bir banka hesabına ödenir. Emre muharrer senetle (bono ile), kuponla veya yurtta geçerli parayı temsil ettiği iddia olunan bir senetle ya da başka herhangi bir şekilde ücret ödemesi yapılamaz.
- Banka hesabı zorunluysa: Çalıştırdığı işçilerin ücretini özel banka hesapları vasıtasıyla ödeme zorunluluğuna tabi tutulan işveren, ücret, prim ve ikramiyeyi bu banka hesapları dışında ödeyemez. Elden yapılan ödemeleri ve banka dekontlarını karşılaştırın.
- Yabancı para: Ücret yabancı para olarak kararlaştırılmışsa ödeme günündeki rayice göre Türk parası ile ödeme yapılabilir. Ödeme gününü ve kuru gösteren belgeleri saklayın.
- Gününde ödenmeyen ücret: Ücretinizi ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında alamazsanız iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilirsiniz; gününde ödenmeyen ücretlere mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır (m. 34). Güncel oranı resmî kaynaklardan kontrol edin.
Hesap pusulası
İşveren işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösteren imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır (m. 37). Pusulada ödemenin günü ve ilişkin olduğu dönem ile fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan eklemelerin tutarı ve vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi kesintiler ayrı ayrı gösterilmelidir. Hesap pusulalarını düzenli olarak saklayın. Ayrıca her ödeme döneminde işçiye hesap pusulası verilmesi gerektiği ve ücretin işveren lehine kullanılacağına ilişkin anlaşmaların geçersiz olduğu Borçlar Kanununda da düzenlenmiştir (TBK m. 407); size böyle bir belge imzalatılıyorsa içeriğini dikkatle okuyun.
Haciz, takas, rehin ve kesinti sınırları
- Haciz: İşçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. İşçinin bakmakla yükümlü olduğu aile üyeleri için hâkim tarafından takdir edilecek miktar bu orana dâhil değildir; nafaka alacaklılarının hakları saklıdır (m. 35).
- Gelecek ücret: Gelecekteki ücret alacaklarının devredilmesi veya rehnedilmesi geçersizdir; ücretin dörtte birinden fazlası da haczedilemez, başkasına devredilemez ve rehnedilemez (TBK m. 410).
- Takas: İşveren, işçiden olan alacağı ile ücret borcunu işçinin rızası olmadıkça takas edemez. Yalnızca işçinin kasten sebebiyet verdiği, yargı kararıyla sabit bir zarardan doğan alacaklar ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir (TBK m. 407).
- Ücret kesme cezası: Ancak toplu sözleşme veya iş sözleşmesinde gösterilen sebepler dışında verilemez. Kesintiler bir ayda iki gündelikten, parça başı ücrette ise iki günlük kazançtan fazla olamaz ve sebepleriyle derhal işçiye bildirilmelidir (m. 38).
- İşyerinin haczi: İşverenin üçüncü kişiye olan borçları nedeniyle işyerinde yapılacak haciz ve icra takibi, işçilerin icra kararının alındığı tarihten önceki üç aylık dönemdeki ücret alacaklarını karşılayacak kısım ayrıldıktan sonra kalan kısım üzerinde hüküm ifade eder (m. 36).
- Çalışma süresinin kısaltılması: Çalışma sürelerinin yasal olarak daha aşağı sınırlara indirilmesi veya kanunun uygulanması sonucuna dayanılarak işçi ücretlerinden her ne şekilde olursa olsun eksiltme yapılamaz (m. 62).
Fazla çalışma, ikramiye ve diğer alacaklar
Fazla çalışma, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmadır. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir. Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle kırkbeş saatin altında belirlenmişse, ortalama haftalık süreyi aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır ve bu çalışmalarda saat başına ücret yüzde yirmibeş yükseltilir. İşçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir; bu zaman altı ay zarfında ve ücret kesintisi olmadan kullanılır (m. 41). Fazla çalışma kural olarak işçinin rızasıyla yapılır; ancak normal süreden fazla çalışmayı gerektiren bir işin yerine getirilmesi zorunluluğu doğarsa, işçi yapabilecek durumdaysa ve kaçınması dürüstlük kurallarına aykırıysa, karşılığı verilmek koşuluyla fazla çalışmayı yapmakla yükümlüdür (TBK m. 398). Çalışma saatlerinizin kayıtlarını tutun; ayrıntılar için fazla mesai alacağı yazımıza bakabilirsiniz.
- Ücretin yazılı olmaması: Sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde ücret belirlenmemişse işveren, asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücreti ödemekle yükümlüdür (TBK m. 401).
- İkramiye: Bayram, yılbaşı ve doğum günü gibi günler dolayısıyla özel ikramiye ancak anlaşma, çalışma şartı veya işverenin tek taraflı taahhüdü varsa istenebilir. Sözleşme ikramiyenin verildiği dönemden önce sona ermişse çalıştığınız süreye yansıyan bölüm ödenir (TBK m. 405).
- Kısa süreli hastalık: Uzun süreli bir hizmet ilişkisinde işçi hastalık, askerlik veya kanundan doğan çalışma gibi sebeplerle kusuru olmaksızın, iş gördüğü süreye oranla kısa bir süre için işgörme edimini ifa edemezse, işveren başka bir yolla karşılanmadığı takdirde hakkaniyete uygun bir ücret ödemekle yükümlüdür (TBK m. 409).
Asgari ücret ve idari yaptırım
Asgari ücretin belirlenen sınırlarının altında ödeme yapılamaz. Asgari ücreti işçiye ödemeyen veya noksan ödeyen işverene her işçi ve her ay için idari para cezası öngörülmüştür (m. 39 ve 102). Ücretini süresi içinde kasten ödemeyen veya eksik ödeyen işverene de idari para cezası verilebilir. Güncel ceza ve ücret tutarlarını resmî kaynaktan kontrol edin. İşçilerin kanundan, iş veya toplu iş sözleşmesinden doğan bireysel alacaklarına ilişkin başvuruları üzerine, iş sözleşmesinin devam etmesi kaydıyla iş müfettişlerince inceleme yapılabilir (m. 91).
İş sözleşmesi biterken
İş sözleşmelerinin sona ermesinde işçinin ücreti ile sözleşme ve kanundan doğan, para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerinin tam olarak ödenmesi zorunludur (m. 32). Çıkışta eksik kalem olup olmadığını bordro ve hesapla kontrol edin. Çıkışta imzalanan ibranamenin geçerli olması için yazılı olması, sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir ay geçmesi, ibra konusu alacağın türü ve miktarının açıkça belirtilmesi, ödemenin noksansız ve banka aracılığıyla yapılması gerekir; bu unsurları taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 420).
Ücretsiz izin, askerlik ve devamsızlık
Ücretsiz iznin dayanağı ve onay koşulları incelenmelidir; işverenin tek taraflı açıklaması her durumda yeterli olmaz. Çalışma koşullarında esaslı değişiklik ancak durumu işçiye yazılı bildirmekle yapılabilir; bu şekle uygun yapılmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz (m. 22). Gönderilen yazıyı ve ücretteki değişimi saklayın; ücretsiz izin ile askı, fesih ve yasal izin hâllerini birbirinden ayırın. Kanunda doğum sonrası ücretsiz izin gibi yasal hâller ayrıca düzenlenmiştir (m. 74).
- Askerlik: Hizmet akdinin muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla feshedilmesi kıdem tazminatı doğuran hâllerden biridir. Askere gitmeden önce işverene yazılı bildirim yapın (1475 sayılı Kanun m. 14).
- Devamsızlık: İzin almadan veya haklı sebebe dayanmadan ardı ardına iki işgünü, bir ayda iki defa tatil gününden sonraki iş günü ya da bir ayda üç işgünü işe gelmemek işveren için haklı fesih sebebidir. Devamsızlığın sebebini belgelemek önemlidir.
- Gözaltı ve tutuklama: Gözaltına alınma veya tutuklanma hâlinde devamsızlığın bildirim süresini aşması işveren için haklı fesih nedenidir. Yakınlarınızın işverene durumu belge ile bildirmesi ve fesih gerekçesini yazılı istemesi önemlidir.
- Görevi yapmama: Yapmakla ödevli olduğunuz görevleri size hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar ederseniz işveren haklı nedenle bildirimsiz fesih yapabilir (m. 25). Feshin uygun olmadığını düşünüyorsanız işe iade yoluna başvurabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Ücreti elden alıp ödeme kaydını bordroyla eşleştirmemek.
- Ücret kesintisi yazısını sebebi sorulmadan kabul etmek.
- İbranameyi imzalamadan önce ödeme ve süre koşullarına bakmamak.
- Ücretsiz izin önerisini yazılı itiraz etmeden fiilen kabul etmek.