El yazılı vasiyetnamenin yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış ve imzalanmış olması zorunludur (TMK m. 538); bilgisayarda yazılıp imzalanan metin bu şeklin yerine geçmez. Ölümden sonra bulunan vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilmek zorundadır (TMK m. 595). Miras sözleşmesi ise ancak resmî vasiyetname şeklinde yapılabilir (TMK m. 545).
Bu yazı vasiyet türlerini ve geçerlilik şartlarını, evde vasiyetname bulunursa ne yapılacağını, vasiyetten dönmeyi, miras sözleşmesi ve mirastan feragat sözleşmesini, saklı payı, tenkis ile iptal davası arasındaki farkı ve sağlığında malını bir çocuğuna devreden mirasbırakanın işlemine itiraz yollarını anlatır.
Bu yazıda
- Vasiyet türleri ve ehliyet
- El yazılı vasiyetnamenin geçerlilik şartları
- Evde vasiyetname bulunursa: teslim, açılma, tebliğ
- Vasiyetten dönme, birden fazla vasiyet, şekil hataları
- Miras sözleşmesi: şekil, ehliyet, vazgeçme, aykırı tasarruf
- Mirastan feragat sözleşmesi
- Saklı pay, tenkis ve iptal davası
- Sağlığında malını bir çocuğuna devreden mirasbırakan
Vasiyet türleri ve ehliyet
Vasiyet resmî şekilde, mirasbırakanın el yazısı ile ya da sözlü olarak yapılabilir (TMK m. 531). Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur (sulh hâkimi, noter veya kanunla yetkili görevli) tarafından düzenlenir (m. 532). Sözlü vasiyet ise yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlarda başvurulabilecek bir yoldur (m. 539).
Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak yeterlidir (TMK m. 502). Miras sözleşmesi yapabilmek için ise ayırt etme gücüne sahip ve ergin olmak, kısıtlı bulunmamak gerekir (m. 503). Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yapılan ölüme bağlı tasarruf geçersizdir; mirasbırakan sebebi ortadan kalktığı günden itibaren bir yıl içinde tasarruftan dönmezse tasarruf geçerli sayılır (m. 504).
El yazılı vasiyetname geçerli olur mu?
Evet, ancak şekil şartlarına uyulursa. Metnin başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış ve tarih (yıl, ay, gün) gösterilerek imzalanmış olması zorunludur. El yazılı vasiyetname saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir (TMK m. 538). Hazır bir metnin altını imzalamakla tamamının el yazısıyla düzenlenmesi aynı şey değildir; bilgisayar çıktısı bu türün yerine geçmez. Asıl belgeyi koruyun, üzerine düzeltme yapmayın; geçerliliği yalnız fotoğrafa bakarak kesinleştirmeyin. Şekil koşulları geçerliliği etkileyebilir; belgenin tarihini ve hazırlanma koşullarını koruyun.
Evde vasiyetname buldunuz: ailede saklayabilir misiniz?
Hayır. Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetnamenin, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilmesi zorunludur. Vasiyetnameyi muhafaza eden ya da ölenin eşyası arasında bulan kimse, ölümü öğrenir öğrenmez teslim görevini yerine getirmekle yükümlüdür; aksi takdirde bu yüzden doğacak zarardan sorumludur (TMK m. 595).
- Açılma: Vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere okunur. Aile içinde okunması resmî açılma işlemi yerine geçmez (TMK m. 596).
- Tebliğ: Mirasta hak sahibi olanlara vasiyetnamenin kendilerine ilişkin kısımlarının onaylı örneği hâkim tarafından tebliğ edilir (TMK m. 597).
- Geçersiz gibi görünse de gizlemeyin: Belgenin aslını değiştirmeden koruyun ve teslim yolunu öğrenin.
- Vasiyetin varlığı hakları bitirmez: Vasiyetname bulunması her itiraz veya talebi ortadan kaldırmaz; şekil, ehliyet ve saklı pay gibi konular ayrıca değerlendirilir.
Vasiyetten dönme ve birden fazla vasiyet
Mirasbırakan, kanunda öngörülen şekillerden birine uymak suretiyle yeni bir vasiyetname yaparak önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir; vasiyetnamenin tamamından veya bir kısmından dönülebilir. Vasiyetnameyi yok etmek suretiyle de dönülebilir (TMK m. 542 ve 543). Mirasbırakan önceki vasiyetnamesini ortadan kaldırmaksızın yeni bir vasiyetname yaparsa, kuşkuya yer bırakmayacak surette önceki vasiyetnameyi tamamlamadıkça sonraki vasiyetname onun yerini alır (m. 544). Birden fazla vasiyet varsa yalnız en yeniye bakmak yerine bütün belgeleri tarih sırasıyla inceleyin. Vasiyette adı geçen kişinin mirasçı mı yoksa belirli mal alacaklısı mı olduğu, kullanılan isimden çok tasarrufun kapsamına bağlıdır (m. 516-517).
Miras sözleşmesi
Miras sözleşmesi, mirasbırakanın mirasını veya belirli malını sözleşme yaptığı kimseye ya da üçüncü bir kişiye bırakma yükümlülüğü altına girdiği sözleşmedir. Mirasbırakan malvarlığında eskisi gibi serbestçe tasarruf edebilir; ancak sözleşmedeki yükümlülüğü ile bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflarına veya bağışlamalarına itiraz edilebilir (TMK m. 527).
- Şekil: Geçerli olması için resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi gerekir; taraflar arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalar (m. 545).
- Vazgeçme: Miras sözleşmesi tarafların yazılı anlaşmasıyla her zaman ortadan kaldırılabilir. Tek taraflı kaldırma ise yalnızca belirli durumlarda, örneğin sözleşmeyle mirasçı atanan veya belirli mal bırakılan kişi sonradan mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan davranışta bulunmuşsa mümkündür; bu işlem vasiyetname şekillerinden biriyle yapılır (m. 546).
- Edimler yerine getirilmezse: Sağlararası edimleri isteme hakkı bulunan taraf, bu edimlerin sözleşmeye uygun yerine getirilmemesi veya güvenceye bağlanmaması hâlinde borçlar hukuku kuralları uyarınca sözleşmeden dönebilir (m. 547).
- Atanan kişi önce ölürse: Mirasçı atanan veya belirli mal bırakılan kişi mirasbırakanın ölümünde sağ değilse sözleşme kendiliğinden ortadan kalkar; bu kişinin mirasçıları aksi kararlaştırılmadıkça sözleşme uyarınca elde edilen ölüm tarihindeki zenginleşmeyi geri isteyebilir (m. 548).
- Bütün malvarlığının devri: Mirasbırakan sağlığında bütün malvarlığını miras sözleşmesiyle atadığı mirasçıya devretmişse bu mirasçı resmî defter düzenlenmesini isteyebilir; malvarlığı tamamen devredilmemişse aksine kural yoksa sözleşme yalnız devredilen malları kapsar (m. 572).
- Vasiyetten farkı: İkisi de ölüme bağlı tasarruftur. Vasiyet tek taraflıdır ve mirasbırakan tarafından her zaman değiştirilebilir; miras sözleşmesi ise iki tarafın resmî şekilde yaptığı sözleşmedir ve ancak kanundaki yollarla ortadan kaldırılır (m. 542 ve 546).
Mirastan feragat sözleşmesi
Mirastan feragat sözleşmesi, mirasbırakanın bir mirasçısıyla karşılıksız veya karşılık sağlanarak yaptığı sözleşmedir; feragat eden mirasçılık sıfatını kaybeder. Karşılık sağlanmışsa, aksi öngörülmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurur; yani karşılıklı bir feragatte çocukların mirastan düşmesi mümkündür. Sözleşmede farklı yazılmışsa o hüküm esas alınır; sözleşme metnini mutlaka kontrol edin (TMK m. 528). Sözleşme belli bir kişi lehine yapılmışsa bu kişinin herhangi bir sebeple mirasçı olamaması hâlinde hükümden düşer; belli bir kişi lehine yapılmadıysa en yakın ortak kökün altsoyu lehine yapılmış sayılır (m. 529). Mirasın açılması anında tereke borçları karşılayamıyorsa ve borçlar mirasçılarca ödenmiyorsa, feragat eden ve mirasçıları ölümünden önceki beş yıl içinde mirasbırakandan aldıkları karşılıktan, açılma anındaki zenginleşmeleri tutarında sorumludur (m. 530).
Saklı pay, tenkis ve iptal davası
Saklı pay mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü sınırlar. Saklı pay sahibi mirasçı yoksa mirasbırakan mirasının tamamında ölüme bağlı tasarruf yapabilir; kardeşler ve büyükanne-büyükbabalar saklı pay sahibi değildir (TMK m. 505 ve 516). Saklı payını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir (m. 560). Mirasçılıktan çıkarma ise özel sebeplere ve koşullara bağlıdır; sebep tasarrufta belirtilmeli ve itiraz hâlinde ispatlanmalıdır (m. 510-512).
- Tenkis: Saklı payın aşılmasına yöneliktir. Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer (m. 571). Bkz. saklı pay ve tenkis davası.
- İptal: Geçerlilik sorununa yöneliktir. Tasarrufun mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada, yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda, hukuka veya ahlaka aykırı içerikle ya da kanundaki şekillere uyulmadan yapılması iptal sebepleridir (m. 557). İptal davasını iptalde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı açabilir (m. 558); dava hakkı, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl geçmekle düşer (m. 559). Bkz. vasiyetnamenin iptali davası.
- Tenkis ve iptal aynı dava değildir: Dayanak, sonuç ve süreler ayrı değerlendirilir.
Babanız sağlığında evi bir çocuğuna devrettiyse itiraz edilebilir mi?
Devrin gerçek niteliği, bedeli, amacı ve miras hakkına etkisi araştırılır. Muvazaa, tenkis ve denkleştirme farklı koşullara sahip taleplerdir; her bağışı otomatik iptal edilebilir saymayın. Tapu işlem bilgilerini, ödemeleri ve aile ilişkilerini birlikte inceletin.
- Tenkis: Bazı karşılıksız kazandırmalar ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir; örneğin geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi (TMK m. 565). Ölmeden önce yapılan bazı sağlararası kazandırmalar tenkis veya denkleştirme bakımından hesaba katılabilir; işlemin sebebi ve tarihi önemlidir.
- Denkleştirme: Yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdür. Mirasbırakanın çeyiz veya kuruluş sermayesi vermek ya da bir malvarlığını devretmek veya borçtan kurtarmak gibi karşılık almaksızın altsoyuna yaptığı kazandırmalar, aksi açıkça belirtilmedikçe denkleştirmeye tabidir (m. 669). Her aile içi ödeme otomatik denkleştirme değildir; kazandırmanın türü ve irade önemlidir.
- Muvazaa: Tapudaki satışın aslında bağış olduğu iddiası ayrı bir dava konusudur; bu konuda muris muvazaası davası yazısına bakın.
- Değerleme tarihi: Her talepte değerleme tarihi aynı değildir; tenkis, denkleştirme ve paylaşım hesabı için ayrı tarih belirlenebilir (m. 507, 657 ve 673).
Sık yapılan hatalar
- Bulunan vasiyetnameyi sulh hâkimine teslim etmeden aile içinde okuyup saklamak.
- Vasiyetname şeklini bilgisayar çıktısı ile geçerli saymak.
- Tenkis ve iptal davasının sürelerini birbirine karıştırmak.
- Mirastan feragat sözleşmesinin altsoya etkisini okumadan imzalamak.
- Her sağlararası bağışın otomatik iptal edileceğini düşünmek.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 502-512, 516-517, 527-548, 557-571, 595-597, 669