Sınır ötesi bir sözleşmede uygulanacak hukuk ile uyuşmazlığı çözecek mahkeme ayrı sorulardır. Sözleşmeden doğan borç ilişkileri tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir (5718 sayılı Kanun m. 24); yabancı mahkemeyi yetkili kılan anlaşma ise yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerli olur, ancak iş ve tüketici gibi korunan ilişkilerde ve münhasır yetki alanlarında bu anlaşmanın etkisi sınırlıdır (m. 44-47).
Bu yazı, yurt dışı bağlantılı bir sözleşmede hangi hukukun uygulanacağını, sözleşmedeki yabancı mahkeme şartının sizi her zaman bağlayıp bağlamadığını, yabancı satıcıdan online alışverişte Türkiye'de dava açıp açamayacağınızı, yabancı para alacağınızı Türkiye'de nasıl isteyebileceğinizi ve yurt dışındaki borçludan tahsilin nasıl planlanacağını anlatır.
Bu yazıda
- Hukuk seçimi ile mahkeme seçimi farkı
- Dil, vatandaşlık ve merkez adresi hukuku belirler mi?
- Yabancı mahkeme şartı sizi her zaman bağlar mı?
- Tüketici ve işçi gibi korunan taraflar
- Yabancı satıcıdan online alışverişte Türkiye'de dava
- Yabancı hukuk ve ispatı
- Yabancı para alacağı
- Yurt dışındaki borçludan tahsil
- Dosyayı avukata nasıl anlatmalısınız?
Hukuk seçimi ile mahkeme seçimi farkı
Kısa cevap: Hukuk seçimi uyuşmazlığa hangi ülkenin kurallarının uygulanacağını, mahkeme seçimi ise uyuşmazlığın nerede görüleceğini belirler. İkisi aynı maddede yazılsa da ayrı değerlendirilir.
Kanun, sözleşmeden doğan borç ilişkilerinin tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabi olduğunu söyler; sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir. Taraflar seçilen hukukun sözleşmenin tamamına ya da bir kısmına uygulanacağını kararlaştırabilir (m. 24). Seçimin bulunmaması hâlinde ise sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuk uygulanır (m. 24/4). Mahkeme seçimi ise yetkiyle ilgilidir ve kanunun yetki hükümlerine, özellikle münhasır yetki kurallarına bağlıdır. Sözleşmede yalnızca bir ülke adının yazıldığı yetki maddesi bu yüzden yeterli olmayabilir: hükmün açıklığı, kapsamı ve geçerlilik şartları incelenmelidir. Mahkeme seçimi ile hukuk seçimini ayrı maddeler hâlinde netleştirmek yararlıdır.
Dil, vatandaşlık ve merkez adresi hukuku belirler mi?
Kısa cevap: Hayır. Bunlar tek başına belirleyici değildir; kanundaki bağlama kuralları esas alınır.
Sözleşmenin İngilizce yazılması İngiliz hukukunu seçmek anlamına gelmez; dil seçimi hukuk seçimiyle aynı şey değildir. Metinde açık bir hukuk ve uyuşmazlık çözümü hükmü olup olmadığına, tarafların ve ifanın bağlantılarına ayrıca bakılır (m. 24). Birden fazla vatandaşlığınızın olması da istediğiniz hukuku seçtirmez. Uygulanacak hukuk vatandaşlığa göre belirlenecekse, çifte vatandaşlıkta Türk vatandaşı olmak ayrı bir kurala bağlanmıştır; bu kuralın dışında bağlama kuralları devreye girer (m. 4). Türkiye'deki bir evle ilgili yabancı hukuk şartı da aynı şekilde sorun yaratabilir: taşınmazlara veya onların kullanımına ilişkin sözleşmeler taşınmazın bulunduğu ülke hukukuna tabidir (m. 25); taşınmaz üzerindeki ayni haklar işlem anında malın bulunduğu ülke hukukuna tabidir ve taşınmaz üzerindeki ayni haklara ilişkin hukuki işlemlerin şekli de malın bulunduğu ülke hukukuna bağlıdır (m. 21). Bu nedenle taşınmazın bulunduğu yeri ve işlemin niteliğini birlikte belirleyin.
Yurt dışındaki işverenle uzaktan çalışmada da yalnızca şirket merkezine bakılmaz. İş sözleşmelerinde işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgari koruma saklı kalır; hukuk seçimi yapılmamışsa işçinin işini mutad olarak yaptığı işyeri hukuku uygulanır (m. 27). Fiilen çalışılan yer, mutad işyeri ve sözleşme bağlantıları birlikte incelenir.
Yabancı mahkeme şartı sizi her zaman bağlar mı?
Kısa cevap: Hayır. Münhasır yetki alanları, yetki anlaşmasının şekli ve korunan tarafın durumu birlikte değerlendirilir.
Yer itibariyle yetkinin münhasır yetki esasına göre tayin edilmediği hâllerde, taraflar aralarındaki yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devletin mahkemesinde görülmesi konusunda anlaşabilir. Anlaşma, yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerli olur. Dava, ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemelerinde yetki itirazında bulunulmaması hâlinde yetkili Türk mahkemesinde görülür (m. 47). Buna karşılık iş sözleşmesi, tüketici sözleşmesi ve sigorta sözleşmesine ilişkin davalar için belirlenen yetki kuralları (m. 44, 45 ve 46) tarafların anlaşmasıyla bertaraf edilemez (m. 47). Dolayısıyla genel bir ticari sözleşmedeki yabancı mahkeme şartı ile bir tüketici veya işçi ilişkisindeki şart aynı değerlendirmeye tabi tutulmamalıdır. Tahkim şartı ise mahkeme yetkisinden ayrı ele alınır.
Tüketici ve işçi gibi korunan taraflar
Tüketici sözleşmeleri, tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgari koruma saklı kalmak kaydıyla tarafların seçtikleri hukuka tabidir. Hukuk seçimi yapılmamışsa tüketicinin mutad meskeni hukuku uygulanır; ancak bunun için sözleşmenin kurulmasına yönelik bağlantıların bulunması gerekir: örneğin sözleşme tüketicinin mutad meskeninin bulunduğu ülkede ona gönderilen özel bir teklif veya reklam üzerine kurulmuş olmalı ya da sipariş bu ülkede alınmış olmalıdır (m. 26). Bu hüküm paket turlar hariç taşıma sözleşmelerine ve hizmetin tüketicinin mutad meskeninden başka bir ülkede verilmesi zorunlu olan sözleşmelere uygulanmaz (m. 26/4). Yani yurt dışı uçuş ya da gemi biletinde tüketici korumasının hukuk seçimine karşı işleyeceğini varsaymayın; seçilen hukuka ve bilet şartlarına bakın. Satıcının yabancı olması ise tek başına bütün yerel korumaları kaldırmaz.
Yabancı satıcıdan online alışverişte Türkiye'de dava
Kısa cevap: Koşullar varsa evet; tüketici sözleşmelerinde tüketicinin yerleşim yeri veya mutad meskeni mahkemesi de yetkilidir.
Tüketici sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda, tüketicinin seçimine göre, tüketicinin yerleşim yeri veya mutad meskeni ya da karşı tarafın işyeri, yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemeleri yetkilidir (m. 45). Tüketiciye karşı açılacak davalarda ise yetkili mahkeme tüketicinin Türkiye'deki mutad meskeni mahkemesidir. Satıcının faaliyeti, sizin bulunduğunuz yer ve sözleşmenin kurulma biçimi yetkiyi ve uygulanacak hukuku etkiler; platformun bulunduğu ülke tek ölçüt değildir. Bu yüzden sipariş onayını, ödeme kaydını, satıcıya ait unvan ve adres bilgilerini, reklam veya ilanın ekran görüntülerini ve satıcıyla yazışmaları koruyun.
Yabancı hukuk ve ispatı
Yabancı hukukun uygulanacağı hâllerde hâkim bu hukuku re'sen uygular ve muhtevasının tespitinde tarafların yardımını isteyebilir; tüm araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır (m. 2). Dolayısıyla yabancı hukukun her kuralını tek başınıza ispatlamak zorunda değilsiniz, ancak ilgili resmî metni ve güvenilir çeviriyi dosyaya sunmak yararlı olur. Aynı konuda iki ülkede dava açılırsa dosyalar otomatik birleşmez; yetki ve kararların etkisi ayrı kurallara bağlıdır. Hukuki işlemlerin şekli de, yapıldıkları ülke hukukuna veya işlemin esasına uygulanan hukuka uygun olarak yapılabilir (m. 7); bu nedenle yabancı ülkede yapılmış işlemin şekli yalnızca Türkiye'dekine benzemediği için geçersiz sayılmaz.
Yabancı para alacağı
Kısa cevap: Yabancı para borcu, sözleşmede aynen ödeme kaydı yoksa ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk parasıyla da ödenebilir; alacaklı da bu rayiçten Türk parasıyla ödenmesini isteyebilir.
Türk Borçlar Kanunu'na göre konusu para olan borç ülke parasıyla ödenir. Ülke parası dışında başka bir para birimiyle ödeme yapılması kararlaştırılmışsa ve sözleşmede aynen ödeme veya bu anlama gelen bir ifade bulunmadıkça borç, ödeme günündeki rayiç üzerinden ülke parasıyla da ödenebilir. Borç ödeme gününde ödenmezse alacaklı, alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden ülke parası ile ödenmesini isteyebilir (TBK m. 99). Bu nedenle kur tarihi kendiliğinden fatura günü değildir: sözleşmeyi, asıl para birimini, vade ve ödeme koşullarını ayrı ayrı belirleyin. Döviz tutarını tek bir rastgele kurla çevirip talep hazırlamayın. Yabancı müşteriden alacağınız varsa sipariş, kabul, teslim, ödeme ve itiraz yazışmalarını eşleştirin; tarafın resmî kimliğini ve uygulanacak hukukla yetki şartını belirleyin.
Yurt dışındaki borçludan tahsil
Kısa cevap: Türkiye'de karar almak, her yabancı ülkede otomatik tahsil sağlamaz. Yetkili merci, malvarlığının yeri ve kararın başka ülkede uygulanabilirliği birlikte planlanır.
Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibariyle yetki kuralları belirler (m. 40). Borçlunun malları yurt dışındaysa Türkiye'de alınan karar o ülkede ayrıca tanınma ve tenfiz sürecine ihtiyaç duyabilir. Tersi durumda yabancı bir kararı Türkiye'de uygulatacaksanız yabancı mahkeme kararının tenfizi kurallarına bakmalısınız (m. 50 ve devamı). Yabancı şirketin internet sitesindeki adresi tahsil için yeterli sayılmaz: resmî unvan, sicil kaydı ve güncel merkez adresini doğrulayın; benzer ticari adlar veya aracı platformlarla gerçek borçluyu karıştırmayın. Türkiye'deki malvarlığı için yabancı dava sürerken tedbir istenip istenemeyeceği ise yetkiye, tedbir türüne ve talebin koşullarına bağlıdır.
Dosyayı avukata nasıl anlatmalısınız?
Tarafların ülkelerini, işlem yerini, ifa yerini, sözleşme hükümlerini ve mevcut kararları listeleyin; vatandaşlığınızı ile fiilî yaşam yerinizi ayrı yazın. İki ülkede avukatla çalışıyorsanız ikisine de aynı kronolojiyi ve ortak belge numaralarını verin; sürelerin çelişmemesi için mevcut dava ve başvuruları her iki temsilciye bildirin.