Aldığınız mal ayıplı çıktıysa dört seçimlik haktan birini kullanabilirsiniz: bedeli iade ederek sözleşmeden dönme, malı alıkoyup ayıp oranında indirim isteme, ücretsiz onarım isteme veya imkân varsa ayıpsız bir misli ile değiştirme (6502 sayılı Kanun m. 11). Teslimden itibaren 6 ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir ve malın ayıplı olmadığını satıcı ispatlar (m. 10); haklarınız kural olarak teslimden itibaren 2 yıllık zamanaşımına tabidir, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre 5 yıldır (m. 12).
Bu yazı, hangi ürünün ayıplı sayıldığını, dört seçimlik hakkın nasıl işlediğini, onarım ve değiştirme için tanınan süreyi, ispat yükünü, zamanaşımını, garanti belgesinin ve Türkçe kılavuzun önemini ve "garanti bitti" cevabı karşısında nasıl hareket edeceğinizi anlatır. Sıfır veya ikinci el araçlardaki ayıp için ayrıca Ayıplı Araç Davası yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Hangi ürün ayıplı sayılır?
- Ayıp ile fikir değiştirme arasındaki fark
- Dört seçimlik hak ve kimin seçeceği
- Onarım ve değiştirme için süre, üretici ve ithalatçı
- İspat yükü ve ayıbın tespiti
- Zamanaşımı ve ikinci el satış
- Garanti belgesi, ihtiyari garanti ve Türkçe kılavuz
- Garanti bittiğinde satıcıya başvurabilir misiniz?
- Başvuruda hangi kayıtlar işe yarar?
Hangi ürün ayıplı sayılır?
Teslim anında kararlaştırılan örnek veya modele uymayan ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımayan mal sözleşmeye aykırı, yani ayıplıdır. Ambalajında, etiketinde, kılavuzunda, internet sayfasında veya reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerden birini taşımayan ya da makul beklenen faydayı azaltan mal da ayıplı kabul edilir. Yanlış model veya renk teslim edilmesi bu kapsama girer; sipariş onayını, ürün sayfasını ve teslim aldığınız ürünün fotoğrafını saklayın.
Satıcı, reklamdaki açıklamalarla bağlıdır. Ancak reklamın kendisinden kaynaklanmadığını, reklamdan haberdar olmadığını ve olmasının beklenemeyeceğini, açıklamanın sözleşme anında düzeltildiğini ya da satın alma kararının reklamla nedensellik bağı içinde olmadığını ispatlarsa bağlı olmaz. Montajı tüketicinin yapması öngörülmüşse ve montaj talimatındaki yanlışlık veya eksiklik nedeniyle montaj hatalı yapılmışsa bu da sözleşmeye aykırı ifa sayılır; talimat kitapçığını ve hatalı kısımları gösteren fotoğrafları saklayın.
Ayıp ile fikir değiştirme arasındaki fark
Ayıp haklarında hak, malın sözleşmeye aykırı olmasından doğar; cayma ise belirli satış türlerinde gerekçesiz dönüşü ifade eder. Mağazadan alınan sağlam ürünün sırf fikir değişikliği nedeniyle iadesi için kanunda genel bir hak yoktur; satıcının kendi verdiği iade taahhüdü ayrıca incelenir. Mağaza fişinde "iade ve değişim yapılmaz" yazması ise ayıp haklarınızı kendiliğinden ortadan kaldırmaz: tüketiciyle müzakere edilmeden konulan ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan şartlar haksız şart sayılır ve kesin olarak hükümsüzdür (m. 5). Başvurunuzda hangi sebebe dayandığınızı (ayıp mı, cayma mı) baştan ayırın.
Satın alırken ayıbı biliyorsanız veya bilmeniz sizden bekleniyorsa sözleşmeye aykırılık söz konusu olmaz. Ayıplı olarak indirimli satılan malda ise satıcı, ayıba ilişkin açıklayıcı bilgiyi içeren, kolay okunabilir bir etiket koymak ve bu etiketi size vermek ya da ayıp bilgisini fatura, fiş veya satış belgesinde açıkça göstermek zorundadır. Önceden bildirilen belirli kusur ile sonradan çıkan farklı bir ayıp birbirinden ayrılır; indirim tek başına tüm haklarınızı kaldırmaz.
Dört seçimlik hak ve kimin seçeceği
- Sözleşmeden dönme: Ürünü geri vermeye hazır olduğunuzu bildirerek döner, ödediğiniz bedelin tamamının derhâl iadesini istersiniz. Türk Borçlar Kanunu'na göre alıcı ödediği satış bedelinin faiziyle birlikte geri verilmesini de isteyebilir (TBK m. 229); faiz talebinizi ayrıca yazılı belirtmeniz yararlıdır.
- Bedel indirimi: Malı alıkoyar, ayıbın değeri düşürdüğü oranda indirim istersiniz; indirim tutarı derhâl iade edilmelidir. Oran konusunda anlaşamazsanız bilirkişi incelemesi gerekebilir.
- Ücretsiz onarım: Onarım aşırı masraf gerektiriyorsa istenemez.
- Ayıpsız misli ile değiştirme: Kanun bu hakkı yalnızca imkân varsa tanır.
Seçim tüketiciye aittir ve satıcı, tercih ettiğiniz talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Yalnız onarım veya değiştirme satıcı için orantısız güçlük doğuracaksa sözleşmeden dönme veya bedel indirimi haklarından birini kullanmanız gerekir; orantısızlıkta malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer haklara başvurmanın size sorun doğurup doğurmayacağı dikkate alınır. Birden çok parçadan oluşan mal birlikte satılmışsa dönme hakkı ancak ayıplı çıkanlar için kullanılabilir; ayıplı parçanın diğerinden önemli zarar vermeden ayrılması mümkün değilse dönme satılanın tamamını kapsar (TBK m. 230).
Seçimlik haklardan biriyle birlikte Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre tazminat da isteyebilirsiniz; zararı gösteren fatura, rapor ve yazışmaları saklayın.
Onarım ve değiştirme için süre, üretici ve ithalatçı
Onarım veya değiştirme talebinin yerine getirilmesi, talebin satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren azami 30 iş günüdür; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre 60 iş günüdür. Süre içinde yerine getirilmezse diğer seçimlik hakları kullanmakta serbestsiniz. Ücretsiz onarım ve değiştirme hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir ve bu hakların yerine getirilmesinde satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur. Üretici veya ithalatçı, ayıbın malı piyasaya sürmesinden sonra doğduğunu ispat ederse sorumlu tutulmaz. Dolayısıyla satıcının sizi yalnızca üreticiye göndermesiyle sorumluluğu ortadan kalkmaz.
İspat yükü ve ayıbın tespiti
Teslim tarihinden itibaren 6 ay içinde ortaya çıkan ayıplar teslim tarihinde var kabul edilir ve ayıplı olmadığını ispat yükü satıcıdadır. Satıcı "kullanıcı hatası" derse bu iddiayı kanıtlamak durumunda kalabilir; karine ancak malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Satıcı kullanıcı hatası gerekçesini ileri sürüyorsa teknik raporu ve gerekçeyi yazılı isteyin; tek kelimelik ret ile somut hasar tespiti aynı şey değildir.
Ayıp tespitini dava açmadan önce de isteyebilirsiniz: taraflardan her biri ileride açacağı davada ileri süreceği bir vakıanın tespiti için bilirkişi incelemesi gibi işlemleri talep edebilir; bunun için hukuki yarar gerekir ve delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolma veya zorlaşma ihtimali varsa hukuki yarar var sayılır (HMK m. 400). Ürünü incelenmeden atmak ispatı zorlaştırır; güvenlik riski varsa kullanmayı bırakın ama ürünü, fotoğrafları ve teknik kayıtları koruyun.
Zamanaşımı ve ikinci el satış
Kanunlarda veya sözleşmede daha uzun süre yoksa ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile malın teslim tarihinden itibaren 2 yıllık zamanaşımına tabidir; konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre 5 yıldır. Ayıp ağır kusur veya hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz. İkinci el satışlarda satıcının sorumluluğu 1 yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda 3 yıldan az olamaz. Satıcı ağır kusurluysa 2 yıllık süreden yararlanamaz; satıcı daha uzun bir süre üstlenmişse o süre geçerlidir (TBK m. 231). İkinci el olması tüketici korumasını otomatik kaldırmaz; satıcının ticari veya mesleki sıfatı ve işlemin niteliği önemlidir.
Garanti belgesi, ihtiyari garanti ve Türkçe kılavuz
Garanti belgesini üretici ve ithalatçı düzenler; fakat belgenin tekemmül ettirilerek (doldurulup kaşelenerek) tüketiciye verilmesi sorumluluğu satıcıya aittir. Ürünü teslim alırken belgenin doldurulmuş olduğunu kontrol edin ve faturayla birlikte saklayın. Türkçe tanıtma ve kullanma kılavuzlarının hazırlanması üretici ve ithalatçıya, kılavuzun tüketiciye verilmesi ve teslim edildiğinin ispatı ise satıcıya aittir. Malın üzerindeki güvenli kullanıma ilişkin yazılı ve sesli ifadelerin Türkçe olması zorunludur.
İhtiyari garanti, yasal haklarınızı koruyarak satıcı, üretici veya ithalatçının verdiği ilave bir taahhüttür; yazılı verilmesi ve yasal haklarınızın saklı olduğunu içermesi gerekir. Taahhütte bulunan, taahhüdünün yanı sıra ilgili reklam ve ilanlarında yer alan ifadelerle de bağlıdır; taahhüt süresince taahhüt edilen hakların kullanılması nedeniyle sizden masraf istenemez. Yönetmelikle belirlenen mallar ancak Bakanlıkça yetkilendirilen merkezlerde yenilenerek "yenilenmiş ürün" olarak satılabilir; satın alırken yenilemeyi kimin yaptığını sorun.
Garanti bittiğinde satıcıya başvurabilir misiniz?
Garanti belgesi süresi ile ayıptan sorumluluk ve zamanaşımı her durumda aynı konu değildir. Garanti süresi dolmuş olsa bile, ayıp teslim tarihindeki bir ayıba dayanıyorsa kanuni zamanaşımı süresi içinde seçimlik haklarınızı ileri sürebilirsiniz; satışın ve teslimin tarihi, arızanın ortaya çıkış zamanı ve gizlenme iddiası birlikte incelenir. "Garanti bitti" cevabıyla bütün ihtimalleri kapatmayın. Garanti uzatma paketi ise ek hizmettir; kapsamı ve bedeli açıkça belirtilmelidir ve kanuni haklarınızla karıştırılmamalıdır.
Başvuruda hangi kayıtlar işe yarar?
- Fatura veya fatura yoksa ödeme, teslim ve yazışma kayıtları (fatura eksikliği bütün hakların yokluğu demek değildir),
- Satın alma tarihindeki ilan ve reklam görüntüleri,
- Servise bırakma tutanağı: şikâyet, aksesuarlar, fiziksel durum ve teslim tarihi doğru yazılmalı, kopyası alınmalıdır,
- Aynı arızanın tekrarını gösteren servis fişleri ve tamirde geçen süreyi gösteren teslim ve geri teslim tarihleri,
- Talebin satıcıya yazılı iletildiğini gösteren kayıt ve yazılı cevap.
Talebinizi (onarım mı, değişim mi, indirim mi, dönme mi) ve ayıbı somut yazmak önemlidir; satıcıya başvuru yapmadan doğrudan hakem heyeti veya mahkemeye gitmek, çözüm denemesi ve ret gerekçesi bakımından dosyanızı eksik bırakır.