Tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik doğuran şartlar haksız şarttır ve kesin olarak hükümsüzdür; sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur (6502 sayılı Kanun m. 5). Etiket, tarife ve fiyat listelerinde belirtilen fiyat ile kasa fiyatı arasında fark olursa tüketici lehine olan fiyat uygulanır (m. 54).
Bu yazı, standart sözleşmelerdeki haksız şartı, genel işlem koşullarının ne zaman bağlayıcı olduğunu, şirketin sözleşmeyi tek taraflı değiştirme kayıtlarını, fiyat etiketi ve indirim kurallarını, vitrindeki ürünü satmaktan kaçınma yasağını, örtülü reklamı ve bankanızdan alabileceğiniz sözleşme örneği ile müşteri sırrı hakkınızı anlatır.
Bu yazıda
- Haksız şart nedir, sözleşme tümüyle geçersiz olur mu?
- Müzakere ve ispat yükü
- Okumadığınız genel işlem koşulları size karşı ileri sürülebilir mi?
- Tek taraflı değiştirme yetkisi ve belirsiz hükümler
- Yazı büyüklüğü, nüsha ve ek ücret yasağı
- Etiket fiyatı, indirim ve hizmet fiyat listesi
- Vitrindeki ürünü satmaktan kaçınma ve koşullu satış
- Reklam, örtülü reklam ve Reklam Kurulu
- Banka sözleşmeniz: örnek, müşteri sırrı, zamanaşımı ve mevduat sigortası
Haksız şart nedir, sözleşme tümüyle geçersiz olur mu?
Haksız şart, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve tarafların hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartıdır. Haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür; sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korur ve sözleşmeyi düzenleyen, o şartlar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez. Yani yalnızca ilgili şart ortadan kalkar.
Haksızlık, malın veya hizmetin niteliği, sözleşmenin kuruluşunda var olan şartlar ve diğer hükümler dikkate alınarak sözleşmenin kuruluş anına göre belirlenir. Fiyatın yüksekliği tek başına haksız şart gerekçesi olmaz: şartlar açık ve anlaşılır yazılmışsa asli edim yükümlülükleri arasındaki dengeye veya malın piyasa değeri ile fiyat arasındaki dengeye ilişkin haksızlık değerlendirmesi yapılamaz. Hangi şartların haksız sayıldığı yönetmelikle belirlenir; faaliyetlerini kanun veya yetkili makamların verdiği izinle yürüten banka, operatör gibi kuruluşların hazırladığı sözleşmelere de niteliklerine bakılmaksızın haksız şart hükümleri uygulanır.
Müzakere ve ispat yükü
Önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer aldığı için içeriğine etki edemediğiniz şart, müzakere edilmemiş sayılır. Sözleşmeyi düzenleyen, standart bir şartın ayrıca müzakere edildiğini ileri sürüyorsa bunu ispatla yükümlüdür. Sözleşmede açık ve anlaşılır olmayan veya birden çok anlama gelen hüküm tüketicinin lehine yorumlanır; yazılı şartlarda tüketicinin anlayabileceği açık bir dil kullanılması gerekir.
Okumadığınız genel işlem koşulları size karşı ileri sürülebilir mi?
Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmeye girmesi için düzenleyenin bu koşulların varlığını size açıkça bildirmesi, içeriğini öğrenme imkânı tanıması ve sizin de bunları kabul etmeniz gerekir; aksi hâlde bu koşullar yazılmamış sayılır (TBK m. 21). Küçük puntolu şartları kabul etmiş sayılıp sayılmadığınız bu üç koşula göre değerlendirilir; "okudum, onayladım" kutusu tek başına her koşulu bağlayıcı yapmaz.
Tek taraflı değiştirme yetkisi ve belirsiz hükümler
Genel işlem koşullarında düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine sözleşme hükmünü değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (TBK m. 24). Bu kayıtlar sözleşmede yazılı olsa da bağlayıcı olmaz. Genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz; açık ve anlaşılır olmayan veya birden çok anlama gelen hüküm düzenleyenin aleyhine yorumlanır (TBK m. 23 ve 25). Genel olarak da sözleşmede öngörülen koşullar, sözleşme süresi içinde tüketici aleyhine değiştirilemez (6502 sayılı Kanun m. 4).
Yazı büyüklüğü, nüsha ve ek ücret yasağı
Kanunda yazılı olarak düzenlenmesi öngörülen sözleşmeler ve bilgilendirmeler en az on iki punto büyüklüğünde, anlaşılabilir, açık, sade ve okunabilir olmalı; bir nüshası kâğıt üzerinde veya kalıcı veri saklayıcısıyla tüketiciye verilmelidir. Sözleşmede bulunması gereken bir şartın eksik olması sözleşmeyi geçersiz kılmaz, ancak eksikliğin derhâl giderilmesi gerekir. Sunulan hizmet kapsamında haklı olarak beklediğiniz ve sözleşmeyi düzenleyenin yasal yükümlülükleri arasında yer alan edimler ile düzenleyenin kendi menfaati doğrultusunda yaptığı masraflar için sizden ek bedel istenemez. Spor salonu gibi sürekli hizmetlerdeki dengesiz maddeleri sözleşmenin bütünüyle birlikte değerlendirin.
Etiket fiyatı, indirim ve hizmet fiyat listesi
- Etiket kasa farkı: Etiket, tarife ve fiyat listelerinde belirtilen fiyat ile kasa fiyatı farklıysa tüketici lehine olan fiyat uygulanır; etiket daha düşükse etiket fiyatını ödersiniz. Raf etiketinin tarihli fotoğrafı, fişiniz ve kasada itirazınızın kayda geçirilmesi bu farkı ispatlamanızı kolaylaştırır.
- Etiketin içeriği: Perakende satışa sunulan malların üzerine veya ambalajına kolayca görülebilir ve okunabilir şekilde, tüm vergiler dâhil satış fiyatı ve birim fiyatı ile üretim yeri ve ayırıcı özellikleri gösteren etiket konulur; etiket konulamıyorsa aynı bilgileri içeren listeler uygun yerlere asılır.
- İndirimli satış: İndirimli fiyat, indirimden önceki fiyatla birlikte etiketlerde gösterilir. Malın indirimden önceki fiyattan daha düşük fiyatla satışa sunulduğunun ispatı satıcıya aittir.
- Hizmet işletmeleri: Kuaför, tamirci gibi hizmet sunanların tarife ve fiyat listeleri de asılır. Hükmün uygulanmasıyla Bakanlık, belediyeler ve ilgili odalar görevlidir; işletmenin adını, adresini ve eksikliği gösteren fotoğrafı şikâyetinize ekleyin.
Vitrindeki ürünü satmaktan kaçınma ve koşullu satış
Vitrinde, rafta, elektronik ortamda veya açıkça görülebilir herhangi bir yerde teşhir edilen malın, satılık olmadığı belirtilmedikçe satışından kaçınılamaz; hizmet sağlamaktan da haklı bir sebep olmaksızın kaçınılamaz. İnternet sitesinde gördüğünüz ürünü satıcı satmayabilir mi sorusunun cevabı da buradadır: ürün sayfasında satılık olmadığına dair ibare yoksa satıştan kaçınma hukuka aykırı olabilir; sayfanın ekran görüntüsünü alın. Ticari veya mesleki amaçla hareket edenler, aksine teamül veya haklı sebep yoksa bir malın satışını kendi belirledikleri miktar, sayı, ebat gibi koşullara ya da başka bir malın satın alınması şartına bağlayamaz. "En az iki adet almalısınız" gibi bir koşulla karşılaşırsanız Bakanlığa ve belediyelere bildirimde bulunabilirsiniz.
Reklam, örtülü reklam ve Reklam Kurulu
Reklam verenler ticari reklamlarında yer alan iddiaların doğruluğunu ispatla yükümlüdür; tüketiciyi aldatıcı veya tecrübe ve bilgi noksanlıklarını istismar edici reklam yapılamaz. Reklam olduğu açıkça belirtilmeksizin yazı, haber, yayın ve programlarda mal veya hizmete ilişkin isim, marka, logo gibi unsurların tanıtıcı biçimde yer alması örtülü reklamdır ve her türlü iletişim aracında yasaktır. Reklam Kurulu, inceleme ve denetim sonucuna göre reklamı durdurma, aynı yöntemle düzeltme, idari para cezası verme ve gerekli görülen hâllerde üç aya kadar tedbiren durdurma ya da içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi kararı verme yetkisine sahiptir. Reklamın ekran görüntüsünü ve yayın tarihini saklayarak ilgili merciye başvurabilirsiniz.
Banka sözleşmeniz: örnek, müşteri sırrı, zamanaşımı ve mevduat sigortası
- Sözleşme örneği: Bankalar kredi sözleşmelerinin onaylı bir örneğini müşterilerine vermek zorundadır; talep ederseniz müşteriyle yapılan diğer işlemlere ilişkin her türlü belgenin bir örneği de verilir. Banka ayrıca hizmetlerden kaynaklanan sorularınızı cevaplayacak bir sistem kurmakla yükümlüdür (5411 sayılı Kanun m. 76).
- Müşteri sırrı: Banka ile müşteri ilişkisi kurulduktan sonra oluşan veriler müşteri sırrı hâline gelir. Kanundaki istisnalar dışında müşteriden gelen bir talep veya talimat olmaksızın, açık rıza alınsa dahi yurt içindeki ve yurt dışındaki üçüncü kişilerle paylaşılamaz (m. 73).
- Zamanaşımı: Bankalar nezdindeki mevduat, katılım fonu, emanet ve alacaklardan hak sahibinin en son talebi, işlemi veya yazılı talimatı tarihinden başlayarak 10 yıl içinde aranmayanlar zamanaşımına tabidir (m. 62).
- Mevduat sigortası: Resmî kuruluşlar, kredi kuruluşları ve finansal kuruluşlara ait olanlar hariç tüm mevduat ve katılım fonları Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu tarafından sigorta edilir; sigortaya tabi kısmın kapsamı ve tutarı Fon Kurulunca belirlendiği için güncel sınırı resmî kaynaktan kontrol edin (m. 63).