İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesi yazılı olmalı, sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık süre geçtikten sonra yapılmalı, alacağın türünü ve miktarını açıkça göstermeli ve ödeme hak tutarına göre noksansız ve banka aracılığıyla yapılmış olmalıdır; bu unsurları taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 420).
Bu yazı, işten çıkarken imzalatılan ibraname ve boş kâğıdın sonuçlarını, kıdem ve ihbar tazminatının farkını, eksik ödemede ne yapacağınızı, ücret alacağında zamanaşımını, ücret kesme cezasının sınırlarını ve çalışma belgesi ile SGK çıkış kaydı gibi çıkış belgelerini anlatır.
Bu yazıda
- İbraname ne zaman geçerlidir?
- Ödeme elden yapılmışsa, kısmen ödenmişse
- Baskı altında veya boş kâğıda imza
- İstifa, ikale, ibra ve arabuluculuk anlaşması farkı
- Kıdem tazminatı ile ihbar tazminatı aynı mı?
- Çıkışta tam ödenmesi gerekenler ve eksik kıdem
- Ücret pusulası, kesintiler ve ceza koşulu
- Zamanaşımı ve zamanaşımını kesen hâller
- Çalışma belgesi, özlük dosyası ve SGK çıkış tarihi
İşten çıkarken hemen ibraname imzalarsam alacaklarımdan vazgeçmiş olur muyum?
Sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık süre geçmeden yapılan ibra, kanundaki şartları taşımadığı için kesin olarak hükümsüzdür. Bu nedenle çıkış gününde imzalatılan ibranameyle hakkınızdan vazgeçmiş sayılmazsınız. Yine de imzaladığınız belgenin kopyasını alın ve içeriğini kontrol edin. İbranamenin geçerli olması için dört şart birlikte aranır:
- İbra yazılı olmalıdır.
- İbra tarihi itibarıyla sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık süre geçmiş olmalıdır.
- İbra konusu alacağın türü ve miktarı açıkça belirtilmelidir.
- Ödeme, hak tutarına nazaran noksansız ve banka aracılığıyla yapılmış olmalıdır.
Bu hükümler yalnızca kıdem tazminatıyla sınırlı değildir; destekten yoksun kalanlar ile işçinin diğer yakınlarının isteyebilecekleri dâhil, hizmet sözleşmesinden doğan bütün tazminat alacaklarına da uygulanır (m. 420).
Ödeme elden yapılmışsa veya alacağın bir kısmı ödenmişse
İbranamenin geçerli sayılması için ödemenin banka aracılığıyla da yapılması gerekir; banka aracılığı olmadan elden yapılan ödemeye dayanan ibra, kanundaki şartları taşımadığı için hükümsüz kabul edilir. Hakkın gerçek tutarda ödendiğini içermeyen ibra sözleşmeleri veya ibra beyanını içeren diğer ödeme belgeleri ise içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir; bu hâlde dahi ödemelerin banka aracılığıyla yapılmış olması zorunludur. Başka bir deyişle alacağınızın bir kısmı ödenip ibraname imzalatılırsa, belge yalnızca içerdiği miktar için makbuz sayılır.
İşveren baskı yapıyor, boş kâğıda imza istiyor: ne yapmalısınız?
Boş veya sonradan doldurulabilecek bir metni imzalamadan önce içeriği tam hâliyle isteyin. İstifa, ibra ve anlaşmanın sonuçları birbirinden farklıdır; sırf para alabilmek için anlamadığınız bir belgeyi imzalamayın, mümkünse önce bir iş hukuku avukatıyla görüşün. İbra şartlarını taşımayan belgenin kesin hükümsüz olduğunu hatırlayın. Baskı altında imza attıysanız nasıl ve ne zaman imzalandığını avukatınıza açıkça anlatın ve mevcut kopyaları koruyun. Borçlar Kanunu'na göre korkutma sonucu sözleşme yapan taraf sözleşmeyle bağlı değildir; ağır ve yakın bir zarar tehlikesinin doğduğuna inanmakta haklı olması korkutmanın gerçekleşmesi için yeterli sayılır (m. 37 ve 38). Korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır (m. 39); bu yüzden gecikmeyin.
İstifa, ikale ve arabuluculuk anlaşması aynı şey değildir
İstifa, kazanılmış ücret ve kullanılmayan yıllık izin alacağını kendiliğinden silmez; kıdem ve ihbar ise ayrılma sebebine göre değerlendirilir. İstifa dilekçesindeki gerekçe ile gerçekte yaşanan olay farklıysa uyuşmazlık çıkabilir; ayrılış metnini imzalamadan önce inceletin. İkale, karşılıklı sona erdirme anlaşmasıdır ve işveren feshiyle aynı değildir; ek ödeme, iradenizin serbestliği ve vazgeçilen hakları bütün metin üzerinden değerlendirin. Arabuluculuk anlaşması için ise kıdem tazminatı yazımıza bakabilir, anlaşma belgesinde hangi dönem ve alacağın hangi tutarla kapatıldığının açık yazılmasına dikkat edebilirsiniz. SGK çıkış kodu da tek başına alacaklarınız hakkında kesin karar vermez; gerçek ayrılma sebebi, fesih metni ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Kıdem tazminatı ile ihbar tazminatı aynı şey mi?
Hayır. İhbar tazminatı, bildirim şartına uymayan tarafın bildirim süresine ait ücret tutarında ödediği tazminattır (4857 sayılı Kanun m. 17). Kıdem tazminatı ise 4857 sayılı Kanunun 120 nci maddesine göre 1475 sayılı İş Kanununun 14 üncü maddesi hariç diğer maddeleri yürürlükten kaldırıldığı için yürürlükte kalan bu eski hükümde düzenlenir (m. 120). Her biri ayrı talep kalemidir ve ayrı koşullara tabidir; koşullarını ve güncel sınırlarını resmî kaynaklardan kontrol edin. Ayrıntılar için ihbar tazminatı yazımıza göz atabilirsiniz.
Çıkışta hangi alacaklar tam ödenmelidir, kıdem eksik ödenirse?
İş sözleşmelerinin sona ermesinde işçinin ücreti ile sözleşme ve kanundan doğan para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerinin tam olarak ödenmesi zorunludur; kıdem tazminatı da kanundan doğan haklardandır (m. 32). Çıkışta kıdem dahil tüm kalemleri hesap cetveliyle kontrol edin. Kıdem tazminatınızın eksik ödendiğini düşünüyorsanız önce hesabın maddeye göre yapılıp yapılmadığına bakın: her tam yıl için otuz günlük ücret, esas ücretin ek menfaatlerle belirlenmesi ve son ücretin kullanılması esastır (1475 sayılı Kanun m. 14). Eksik varsa işverene yazılı başvurun; sonuç alamazsanız arabuluculuğa ve gerekirse dava yoluna gidin. İşe iade davasını kazanıp işe başlatılırsanız peşin ödenen bildirim süresine ait ücret ile kıdem tazminatı, işe başlatmama tazminatı ile çalıştırılmadığınız süre ücretinden mahsup edilir (m. 21); önceki ödeme belgelerinizi saklayın. Bordro tahakkuku, banka ödemesi ve varsa elden ödeme iddiası farklı olguları gösterir; ay bazında karşılaştırma yapın. Alacak tablosunda brüt ve net tutarı ayırın.
Ücret pusulası, kesintiler ve ceza koşulu
İşveren, işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösteren imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır; pusulada ek ödemeler ve vergi, sigorta primi, avans mahsubu gibi kesintiler ayrı ayrı gösterilmelidir (m. 37). İşveren, toplu sözleşme veya iş sözleşmelerinde gösterilmiş sebepler dışında işçiye ücret kesme cezası veremez; kesintiler işçiye derhâl sebepleriyle bildirilmeli ve bir ayda iki gündelikten veya parça başı çalışmada iki günlük kazançtan fazla olmamalıdır (m. 38). Hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu da geçersizdir (TBK m. 420). Maaşın bir bölümü elden ödeniyorsa gerçek ücret ile bildirilen ücret farkını ay ay yazın; hukuka uygun ödeme belgelerini saklayın, sahte belge üretmeyin.
Ücret alacağında zamanaşımı ne kadardır, neyi keser?
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır; Borçlar Kanunu da ücret gibi dönemsel edimler için beş yıllık zamanaşımı öngörür. Bu süreyi sözleşmeyle değiştiremezsiniz; hak kaybı yaşamamak için ödenmeyen alacaklarınızı erken takip edin (TBK m. 147 ve 148). Alacaklı dava veya def'i yoluyla mahkemeye ya da hakeme başvurmuşsa, icra takibinde bulunmuşsa ya da iflas masasına başvurmuşsa zamanaşımı kesilir; borçlunun borcu ikrar etmesi, faiz ödemesi veya kısmen ifada bulunması da kesme sebebidir (TBK m. 154).
Çalışma belgesi, özlük dosyası ve SGK çıkış tarihi
İşten ayrılan işçiye işinin çeşidini ve süresini gösteren belge verilir. Belgenin vaktinde verilmemesinden veya yanlış bilgi bulunmasından zarar gören işçi ya da onu işe alan yeni işveren eski işverenden tazminat isteyebilir; belgeyi imza karşılığı alın (m. 28). İşveren çalıştırdığı her işçi için özlük dosyası düzenler; dosyada kimlik bilgilerinin yanında kanun uyarınca düzenlemek zorunda olduğu her türlü belge ve kayıt saklanır ve istenince yetkili memur ve mercilere gösterilir (m. 75). Hizmet akdiyle çalışan sigortalıların sigortalılığı, hizmet akdinin sona erdiği tarihten itibaren sona erer; bu nedenle SGK kayıtlarındaki çıkış tarihinin gerçek fesih veya ayrılış tarihiyle uyumlu olması önemlidir. Hizmet dökümünüzü kontrol edip farklılık varsa işverenden düzeltme isteyin (5510 sayılı Kanun m. 9).
Sık yapılan hatalar
- İbranameyi imzaladığı için haklarından vazgeçtiğini düşünüp başvurmamak.
- İmzalanan belgenin kopyasını almamak.
- Elden ödemenin kaydını tutmamak.
- Zamanaşımını kesen bir işlem yapmadan beş yıllık süreyi beklemek.