İş kazası, kanunda sayılan hâllerde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır; olayın işyerinde olması şart değildir (5510 sayılı Kanun m. 13). İşveren, 4/a kapsamındaki sigortalının kazasını yetkili kolluk kuvvetlerine derhâl, Kuruma ise en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirmek zorundadır. Olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağına Kurum karar verir.
Bu yazı hangi olayların iş kazası sayıldığını, işyeri dışındaki durumları, bildirimin kim tarafından, hangi sürede ve nasıl yapılacağını, bildirim yapılmazsa çalışanın ne yapması gerektiğini, meslek hastalığının tespitini, kazadan doğan SGK haklarını ve gerçeğe aykırı bildirimin sonuçlarını anlatır.
Bu yazıda
- İş kazasının kanundaki tanımı
- İşyeri dışında olan olaylar: görevlendirme, süt izni, servis
- Etkinin sonradan ortaya çıkması ve ruhsal sonuçlar
- Bildirim: işveren, bağımsız çalışan, süre ve şekil
- Bildirilmezse ne olur?
- SGK araştırması ve gerçeğe aykırı bildirim
- Meslek hastalığı
- İş kazası sigortasından sağlanan haklar
- Kazadan sonra yapılacaklar listesi
İş kazasının kanundaki tanımı
Kısa cevap: Kanun iş kazasını beş hâlde sayar: sigortalının işyerinde bulunduğu sırada; bağımsız çalışanın yürüttüğü iş nedeniyle; görevli olarak işyeri dışına gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda; emziren kadının süt izni zamanlarında; işverence sağlanan taşıtla işe gidiş gelişte (m. 13).
Bu hâllerden birinde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olay iş kazasıdır. İşyerinde çalışırken bayılıp düşmek de, olay bu tanıma uyuyorsa iş kazası sayılabilir; olayın nasıl geliştiğini gösteren tutanak, tanık ve hastane kayıtlarını saklayın. Olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağına Kurum karar verir. Çalışma sırasında geçirilen her olay aynı belgeyle incelenmez: yer, görev, zaman ve sağlık etkisini kaydedin.
İşyeri dışında olan olaylar
- Görevlendirme: Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen olay da iş kazasıdır. Örneğin müşteriye gitmek için işverenin görevlendirmesiyle yolda kaza yaptıysanız görevlendirme yazısını veya mesajını saklayın; yolun amacı ve koşullarını gösterin.
- Süt izni: İş mevzuatı gereği çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen ve engelli hâle getiren olay, 4/a kapsamındaki emziren kadın sigortalı bakımından iş kazası sayılır.
- İşveren servisi: Sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olay da kanunda sayılmıştır.
- Bağımsız çalışan: İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalı, yürüttüğü iş nedeniyle uğradığı olayda iş kazası kapsamındadır.
Yani iş kazası için olayın mutlaka işyerinde olması gerekmez; yer kadar iş ilişkisi ve olayın koşulları önemlidir. Görevlendirme, ulaşım ve çalışma kayıtlarını incelettirin; dışarıdaki her olayı kapsam dışı saymayın.
Etkinin sonradan ortaya çıkması ve ruhsal sonuçlar
Kanundaki tanıma göre olay sigortalıyı hemen veya sonradan engelli hâle getirebilir; yani etkinin aylar sonra ortaya çıkması tek başına iş kazası sayılmasına engel olmaz. Kaza tarihini ve sonraki tıbbi kayıtları birlikte saklayın. Tanım bedenen ya da ruhen engelli hâl bıraktığı için ruhsal sonuç doğuran olay da diğer şartlar varsa iş kazası sayılabilir; sağlık kurulu raporları ve tıbbi belgeler bu değerlendirmede önem taşır.
Bildirim: işveren, bağımsız çalışan, süre ve şekil
Kısa cevap: İşveren kazayı yetkili kolluk kuvvetlerine derhâl, Kuruma ise en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirmek zorundadır (m. 13).
- İşveren (4/a): Bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile doğrudan veya taahhütlü posta ile yapılır. Kaza işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelmişse üç işgünlük süre kazanın öğrenildiği tarihten başlar; öğrenildiği günü gösteren bir kayıt tutmak sürenin hesabında tartışmayı azaltır.
- Kendi adına çalışan (4/b): Kazayı kendisi bildirir; süre, bir ayı geçmemek şartıyla rahatsızlığının bildirim yapmaya engel olmadığı günden sonraki üç işgünüdür.
- Bildirgenin biçimi: Şekli, içeriği ve verilme usulü Kurumun çıkaracağı yönetmelikle belirlenir. Teslim ettiğiniz veya aldığınız bildirgenin bir örneğini saklayın.
Bildirilmezse ne olur?
İşveren bildirim yapmamışsa beklemeyin: olay ve sağlık belgeleri önemini korur; kendi kaydınızı tutun ve bildirim eksikliğini Kuruma başvuru ve diğer yollarla inceletin. İş kazası süresinde Kuruma bildirilmezse bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir (m. 21). Bağımsız çalışan sigortalı kazayı kanunda belirtilen süre içinde bildirmezse iş göremezlik ödenekleri bildirim tarihinden itibaren ödenir; gecikilen günler için ödenek verilmez (m. 22). İşe girişiniz bildirilmemişken kaza geçirdiyseniz, bildirgenin sonradan verildiği veya çalıştığınızın Kurumca tespit edildiği tarihten önceki iş kazasında gelir ve ödenekler yine Kurumca ödenir; Kurum bunları işverene ayrıca ödetir. 4/b kapsamında olup süresinde bildirimde bulunmayanlara ise bildirimsiz geçen sürede meydana gelen iş kazası, meslek hastalığı ve analık hâlleri sonucu gelir ve ödenek ödenmez (m. 23). Bu yüzden bildirim sürelerini kaçırmayın.
SGK araştırması ve gerçeğe aykırı bildirim
Kuruma bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı hakkında karar verilebilmesi için gerektiğinde Kurumun yetkili memurları veya Bakanlık iş müfettişleri aracılığıyla soruşturma yapılabilir. Soruşturma sonunda yazılı bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, yersiz yapılmış ödemeler ödeme tarihinden itibaren gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan 96. madde hükmüne göre tahsil edilir (m. 13). Sağlık kurulu raporuna ve oranlara yapılan itirazlar, raporun hangi hak için düzenlendiğine bağlıdır; iş göremezlik, malullük ve diğer oranlar farklı değerlendirmelerdir (m. 95).
Kurum, usulüne uygun sağlık kurulu raporlarını ve dayanağı tıbbi belgeleri inceleyerek iş kazası veya meslek hastalığı sonucu tespit edilen meslekte kazanma gücü kaybına ilişkin karar verir; bu karara itiraz hâlinde durum Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunca karara bağlanır (m. 95). Karar tebliğ edildiğinde hangi hakkın hangi orana dayandığını, raporun düzenleme tarihini ve hizmet sunucusunu not edin; itiraz ederken yalnızca sonucu değil, raporun hangi belgelere dayandığını da tartışın.
Meslek hastalığı
Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleridir. Çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunun Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularınca düzenlenen sağlık kurulu raporu ve dayanağı belgelerin incelenmesiyle Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilmesi zorunludur; gerekirse işyeri denetim raporları da incelenir. Meslek hastalığı işverence veya bağımsız çalışanca bu durumun öğrenildiği günden başlayarak üç işgünü içinde bildirgeyle bildirilir (m. 14). Sıradan hastalıkla aynı süreç işlemez: işin niteliği, maruziyet ve tıbbi değerlendirme önemlidir; çalışma geçmişinizi sağlık kayıtlarınızla birleştirin.
İş kazası sigortasından sağlanan haklar
İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir, gelir bağlanmış kız çocuklarına evlenme ödeneği ve cenaze ödeneği sağlanır (m. 16). İş kazası sigortasının hakları ile işverenden tazminat talebi farklıdır; ayrıntı için sürekli gelir ve rücu yazımıza ve Targal Avukatlık Bürosu'nun iş kazası tazminatı yazısına bakın. Hastalık nedeniyle istirahat raporu aldığınızda ödenek şartları için geçici iş göremezlik ödeneği yazımıza bakabilirsiniz.
Kaza işverenin kastı veya iş güvenliği mevzuatına aykırı davranışı sonucu olmuşsa Kurum, yaptığı ve yapacağı ödemeleri sigortalının işverenden isteyebileceği tutarlarla sınırlı olarak işverene ödetir; kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır. Sigortalının kendi ağır kusuru varsa ödenek kusur derecesine göre üçte birine kadar eksiltilebilir, kasdî harekette yarısı ödenir (m. 21 ve 22).
Kazadan sonra yapılacaklar listesi
- Önce tıbbi müdahaleyi alın ve hastane kayıtlarını (kabul belgesi, tanı, rapor) saklayın.
- İşverenden kazanın kolluğa ve Kuruma bildirilip bildirilmediğini sorun; bildirgenin bir örneğini isteyin.
- Tutanakları, tanık bilgilerini, görevlendirme yazısı gibi belgeleri toplayın.
- İş göremezlik raporlarının Kurum sistemine işlendiğini kontrol edin.
- Bağımsız çalışıyorsanız kendi bildirim süreniz üç işgünüdür; geciktirmeyin.
- Kayıt, işe giriş bildirgesi ve prim durumunuzu e-Devlet hizmet dökümünden denetleyin.