İş kazası veya meslek hastalığı sonucu Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünüzün en az %10'u azalmış bulunursa sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanırsınız; sürekli tam iş göremezlikte gelir, aylık kazancın %70'i oranındadır (5510 sayılı Kanun m. 19). Bu gelir, işvereninize veya sorumlu kişiye açacağınız tazminat davasının yerine geçmez: SGK geliri ile tazminat ayrı hukuki ilişkilerdir ve Kurumun bu ödemeleri hangi şartlarda geri isteyeceği (rücu) ayrıca düzenlenmiştir (m. 21).
Bu yazı sürekli iş göremezlik gelirinin hesabını, başlangıcını, artırılmasını, kontrol muayenesini, gelirin haczedilemezliğini, SGK'nın işverene ve üçüncü kişilere rücu hâllerini, bildirimsiz çalıştırılan işçinin durumunu ve rücu davasının zamanaşımını anlatır.
Bu yazıda
- Gelire hak kazanma: kalıcı rahatsızlık ve %10 şartı
- Gelir nasıl hesaplanır, ne zaman başlar?
- Gelir artışı, durum ağırlaşması, kontrol muayenesi
- İkinci kaza, nüks ve bağımsız çalışan şartı
- Gelirin ödenmesi, haczi ve alt sınır
- Rücu nedir? İşverene rücu ve kaçınılmazlık ilkesi
- Üçüncü kişiye, kamu görevlisine ve hak sahiplerine rücu
- Sigortasız çalıştırılan işçi
- Rücu davasında zamanaşımı
- SGK geliri ile tazminat farkı
Gelire hak kazanma: kalıcı rahatsızlık ve %10 şartı
Kısa cevap: Kazadan sonra kalıcı bir rahatsızlığınız kaldıysa, Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünüzün en az %10 azaldığı tespit edilirse sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanırsınız (m. 19).
Tespit, sağlık kurulu raporları üzerinden yapılır. Sürekli iş göremezlik geliri emekli aylığı değildir; gelir ve aylık farklı sigorta haklarıdır, sağlık oranı ve bağlanma koşullarını birbirine karıştırmayın. Rapor hangi hak için düzenlendiyse (iş göremezlik, malullük) o hakka göre itiraz edilir; kaza sonrası işe dönmek devam eden etkileri ve çalışma gücü kaybını ortadan kaldırmaz, dönüş tarihini sağlık bulgularıyla birlikte saklayın.
Gelir nasıl hesaplanır, ne zaman başlar?
- Tam iş göremezlik: 17. maddeye göre hesaplanan aylık kazancın %70'i oranında gelir bağlanır. Başka birinin sürekli bakımına muhtaçsanız gelir bağlama oranı %100 olarak uygulanır (m. 19).
- Kısmi iş göremezlik: Gelir önce tam iş göremezlik geliri gibi hesaplanır, sonra bunun iş göremezlik derecesi oranındaki tutar ödenir; kayıp oranı düştükçe gelir de orantılı azalır (m. 19).
- Aylık kazanç: Gelirlere esas aylık kazanç, hesaplanan günlük kazancın otuz katıdır. Günlük kazanç, iş kazasının olduğu tarihten önceki on iki aydaki son üç ay içinde 80. maddeye göre hesaplanan prime esas kazançlar esas alınarak bulunur (m. 17).
- Başlangıç: Gelir, geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi takip eden ay başından başlar. Geçici iş göremezlik tespit edilemeden sürekli iş göremezlik durumuna girilmişse bu duruma ait sağlık kurulu raporu tarihini takip eden ay başından itibaren başlanır (m. 19).
Gelir artışı, durum ağırlaşması, kontrol muayenesi
Bu Kanuna göre bağlanan gelir ve aylıklar her yılın Ocak ve Temmuz ödeme tarihlerinden geçerli olmak üzere, bir önceki altı aylık döneme göre Türkiye İstatistik Kurumunca açıklanan tüketici fiyatları genel indeksindeki değişim oranı kadar artırılır (m. 55). Durumunuz ağırlaşırsa, sürekli iş göremezlik geliri bağlanmış sigortalı olarak malullük durumunda artma olduğunu veya başka birinin sürekli bakımına muhtaç hâle geldiğini ileri sürerek gelirinde değişiklik isteyebilirsiniz; yeniden tespit edilen duruma göre gelir artırılır, azaltılır veya kesilir. Kurumun yazılı bildiriminde belirtilen tarihe kadar kabul edilebilir bir özrü olmadığı hâlde kontrol muayenesini yaptırmayan sigortalının geliri kesilir; muayene bildirimdeki tarihten başlayarak üç ay içinde yaptırılır ve durum devam ediyorsa kesilen gelir kesildiği tarihten itibaren yeniden bağlanır (m. 94). Hastalığınız nüksedip yeniden tedavi görürseniz meslekte kazanma gücünün ne oranda yitirildiği sağlık kurullarından alınacak raporlara göre yeniden tespit edilir ve gelir bu yeni oran üzerinden düzenlenir (m. 19).
İkinci kaza, nüks ve bağımsız çalışan şartı
Yeniden iş kazası veya yeni bir meslek hastalığı hâlinde engellilik hâllerinin bütünü göz önüne alınır ve gelir, sürekli iş göremezliği doğuran son olay sırasındaki kazanç üzerinden hesaplanır; bu tutar ilk gelirden azsa gelir ilk kazanç üzerinden ödenir (m. 19). Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanabilmesi için kendi sigortalılığından dolayı genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması zorunludur (m. 19).
Gelirin ödenmesi, haczi ve alt sınır
Gelir ve aylıklar her ay peşin ödenir. Gelir, aylık ve ödenekler devir ve temlik edilemez; 88. maddeye göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında haczedilemez; haciz talebi borçlunun muvafakati yoksa icra müdürü tarafından reddedilir (m. 55 ve 93). İş kazası veya meslek hastalığı sonucu başka birinin sürekli bakımına muhtaç duruma gelen sigortalının geliri prime esas kazanç alt sınırının aylık tutarının %85'inden az olamaz; güncel tutar için Kurumun duyurularına bakın (m. 55).
Rücu nedir? İşverene rücu ve kaçınılmazlık ilkesi
Kısa cevap: Rücu, Kurumun sizin için yaptığı ve yapacağı ödemeleri, kusurlu işveren veya üçüncü kişiden geri istemesidir.
İş kazası veya meslek hastalığı işverenin kastı ya da sağlığı koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse Kurumun yaptığı ve yapacağı ödemelerin ilk peşin sermaye değeri, sigortalının işverenden isteyebileceği tutarlarla sınırlı olarak işverene ödettirilir (m. 21). Kanun, işverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesinin dikkate alınacağını söyler; yani her iş kazası otomatik olarak işveren sorumluluğu doğurmaz. İşverenin gerekli önlemleri alıp almadığı ve olayın kaçınılmaz olup olmadığı değerlendirilir. İş kazasında işverenin kusuru bütün SGK hakları için aynı biçimde aranmaz: sigorta hakkı ile rücu veya tazminat koşulları farklıdır; kusur değerlendirmesini her hakka aynen uygulamayın (m. 13, 19 ve 21).
Üçüncü kişiye, kamu görevlisine ve hak sahiplerine rücu
- Üçüncü kişinin kusuru: İş kazası, meslek hastalığı veya hastalık üçüncü bir kişinin kusuru nedeniyle meydana gelmişse, yapılan ve yapılacak ödemelerle gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerinin yarısı, zarara sebep olan üçüncü kişilere, kusurları varsa bunları çalıştıranlara rücu edilir. Hastalıkta da bu kural geçerlidir (m. 21).
- Uzun vadeli sigortalar: Üçüncü bir kişinin kastı nedeniyle malûl veya vazife malûlü olan sigortalıya ya da ölümü hâlinde hak sahiplerine bağlanacak aylığın başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerinin yarısı için zarara sebep olan üçüncü kişilere rücu edilir (m. 39).
- Kamu görevlisi: Kamu görevlilerinin vazifelerinin gereği yaptıkları fiiller sonucu meydana gelen olaylarda, haklarında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunanlar hariç, ödemeler ve bağlanan gelirler için kurumuna veya ilgililere rücu edilmez (m. 21).
- Ölümde kusurlu yakın: İş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölümlerde, olayın meydana gelmesinde kusuru bulunan hak sahiplerine veya kazada ölen kusurlu sigortalının hak sahiplerine bağlanacak gelir ve ödenekler için Kurumca rücu edilmez (m. 21).
Sigortasız çalıştırılan işçi
İşe giriş süresinde bildirilmemişse Kurum yaptığı masrafları ve bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerini, 21. maddedeki sorumluluk hâlleri aranmaksızın işverene ayrıca ödettirir; yani işverenin kusuru ayrıca ispatlanmadan Kurum rücu edebilir (m. 23). Sigortasız çalıştırılma ve hizmet tespiti için hizmet tespiti ve işe giriş bildirgesi yazımıza bakın.
Rücu davasında zamanaşımı
Bu Kanuna dayanılarak Kurumca açılacak tazminat ve rücu davaları on yıllık zamanaşımına tabidir. Rücu konusu gelir ve aylıklar bakımından süre Kurum onay tarihinden, masraf ve ödemeler bakımından ise masraf veya ödeme tarihinden itibaren başlar (m. 93). Sizin işverene açacağınız tazminat davasının süreleri ayrıdır; bunun için Targal Avukatlık Bürosu'nun iş kazasında zamanaşımı ve ıslah yazısına bakabilirsiniz.
SGK geliri ile tazminat farkı
SGK'nın sürekli iş göremezlik geliri ile sorumlu kişiye yöneltilen tazminat farklı taleplerdir. Kurum kararı, kayıp oranı ve zarar hesabı birlikte incelenir; bir ödemenin diğer bütün talepleri bitirdiğini varsaymayın. Kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri bedensel zararın belirlenmesinde gözetilemez ve tazminattan indirilemez (TBK m. 55). Rücu edilebilen ödemelerde durum somut olaya bağlıdır; bu yüzden aldığınız her ödemeyi, tarihini ve türünü kaydedin ve işverenden zarar talebinizle SGK ödemelerini ayrı sütunlarda gösterin. Kaza, bildirim ve tespit kısmı için iş kazası tanımı ve bildirimi yazımızı okuyun.