İş sözleşmesi kural olarak özel bir şekle bağlı değildir ve sözlü de kurulabilir; ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur (4857 sayılı Kanun m. 8). Yazılı sözleşme yapılmayan hâllerde işveren en geç iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren yazılı bir belge vermelidir. İşin görülmesi için gerekli araç ve malzemeyi, kural olarak işveren sağlar (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 413).
Bu yazı, iş sözleşmesinin nasıl kurulduğunu, imzasız çalışmanın sonuçlarını, yazılı bilgi belgesini, işveren vekili ve özlük dosyasını, kişisel verilerin kullanımını, iş aracı ve masrafların kime ait olduğunu, uzaktan çalışmayı, yıllık izin ve resmî tatil kurallarını ve günlük pratikte karşılaşılan sorulara kısa yanıtları anlatır.
Bu yazıda
- Yazılı sözleşme zorunlu mu, bilgi belgesi ne zaman verilir?
- İmzasız çalışma, geçersiz sözleşme ve sözleşme türleri
- Süreksiz iş, takım sözleşmesi, işveren vekili
- Özlük dosyası ve kişisel veriler
- İş araçları, telefon, bilgisayar ve araç masrafı
- Uzaktan çalışma ve çağrı üzerine çalışma
- Yıllık izin ve izin belgesi
- Ulusal bayram ve genel tatilde çalışma
- Kısmi süreli çalışma
İş sözleşmesi mutlaka yazılı yapılmak zorunda mı?
Kural olarak iş sözleşmesi özel bir şekle bağlı değildir; sözlü de kurulabilir. Ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur. Sözleşme varsa imzalı bir nüshanızı saklayın. Yazılı sözleşme yapılmayan hâllerde işveren en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, çalışma süresini, ücreti, ücret ödeme dönemini ve fesih hükümlerini gösteren yazılı bir belge vermelidir; süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli sözleşmelerde bu kural uygulanmaz. Sözleşme iki aylık süre dolmadan sona ermişse bu bilgilerin en geç sona erme tarihinde işçiye yazılı olarak verilmesi zorunludur; çıkış gününde belgeyi istemeyi unutmayın (m. 8).
Sözleşme imzalamadan işe başladım, iş ilişkim kurulmuş sayılır mı?
Evet. Hizmet sözleşmesi kanunda aksi yoksa özel bir şekle bağlı değildir. Ücret karşılığında yapılabilecek bir işi belli bir zaman için görürseniz ve işveren de işi kabul ederse sözleşme kurulmuş sayılır; çalıştığınızı gösteren mesaj ve kayıtları saklayın. Sonradan geçersiz olduğu anlaşılan hizmet sözleşmesi, hizmet ilişkisi ortadan kaldırılıncaya kadar geçerli bir sözleşmenin bütün hüküm ve sonuçlarını doğurur; yani geçmiş çalışmanın ücreti ve hakları bu gerekçeyle yok olmaz (TBK m. 394). İş sözleşmesinde işçi bağımlı olarak iş görmeyi, işveren de ücret ödemeyi üstlenir; bağımlılık ve ücret karşılığı çalışma ilişkiyi iş sözleşmesi yapan temel unsurlardır. Talimat verilip verilmediğine ve ücret ödenip ödenmediğine bakın (m. 8).
Taraflar kanundaki sınırlamalar saklı kalmak koşuluyla sözleşmeyi ihtiyaçlarına uygun türde düzenleyebilir; belirli veya belirsiz süreli, tam veya kısmî süreli ya da deneme süreli yapılabilir (m. 9). Türler ve süre kayıtları için kıdem tazminatı yazımıza da bakabilirsiniz.
Süreksiz iş, takım sözleşmesi, işveren vekili
- Süreksiz iş: En çok otuz iş günü süren işler süreksiz iştir. Süreksiz işlerde yapılan sözleşmelerde yazılı bilgi belgesi, deneme süresi, süreli fesih gibi kanunda sayılan maddeler uygulanmaz; bu konularda Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır (m. 10).
- Takım sözleşmesi: Birden çok işçinin oluşturduğu bir takımı temsilen işçilerden birinin takım kılavuzu sıfatıyla işverenle yaptığı sözleşmedir. Süre ne olursa olsun yazılı yapılmalı ve her işçinin kimliği ile ücreti ayrı ayrı gösterilmelidir (m. 16).
- İşveren vekili: İşveren adına hareket eden ve işyerinin yönetiminde görev alan kişiye işveren vekili denir. Vekilin işçilere karşı işlem ve yükümlülüklerinden doğrudan işveren sorumludur; işveren için öngörülen sorumluluklar vekil hakkında da uygulanır (m. 2).
Özlük dosyası ve kişisel verileriniz
İşveren her işçi için özlük dosyası düzenler. Dosyada kimlik bilgilerinin yanında kanun uyarınca düzenlemesi gereken her türlü belge ve kayıt saklanır ve yetkili memur ile mercilere istendiğinde gösterilir (m. 75). İşveren, işçiye ait kişisel verileri ancak işçinin işe yatkınlığıyla ilgili veya sözleşmenin ifası için zorunlu olduğu ölçüde kullanabilir; özel kanun hükümleri saklıdır (TBK m. 419). Sınırı aşan talepleri yazılı olarak sorgulayabilirsiniz. İşe girişte alınan sağlık bilgileri özel niteliklidir; iş ilişkisi bunların herkesin erişimine açılmasını haklı kılmaz. Bu verilerin işlenme sebebi ve erişim yetkisi ayrıca incelenir.
İş için kendi telefonumu veya bilgisayarımı kullanıyorum, masrafı kim öder?
Aksine anlaşma veya yerel âdet yoksa işveren işçiye bu iş için gerekli araçları ve malzemeyi sağlamakla yükümlüdür. İşçi işverenle anlaşarak kendi araç veya malzemesini işin görülmesine özgülerse, aksi anlaşmada kararlaştırılmadıkça veya yerel âdet bulunmadıkça işveren bunun için işçiye uygun bir karşılık ödemekle yükümlüdür (TBK m. 413). Bu anlaşmayı yazılı yapmak ispat kolaylığı sağlar.
Yemek, yol ve diğer harcamaları isteyebilir miyim?
İşveren, işin görülmesinin gerektirdiği her türlü harcamayı, işçiyi işyeri dışında çalıştırıyorsa geçimi için zorunlu olan harcamaları da ödemekle yükümlüdür. Yazılı hizmet veya toplu iş sözleşmesinde, bizzat işçi tarafından karşılanması kararlaştırılan harcamaların işçiye götürü biçimde günlük, haftalık veya aylık ödenmesi öngörülebilir; ancak bu ödeme zorunlu harcamaları karşılayacak miktardan az olamaz. Zorunlu harcamaların kısmen veya tamamen işçi tarafından karşılanmasına ilişkin anlaşmalar geçersizdir (TBK m. 414). Fiş ve belgeleri saklayıp ücretle birlikte talep edebilirsiniz.
Kendi arabamı iş için kullanırsam yakıt ve yıpranma bedelini isteyebilir miyim?
İşverenle anlaşarak kendi motorlu aracını işte kullanan işçiye işveren, taşıtın işletilmesi ve bakımı için gerekli olağan giderleri, aracın vergisini, zorunlu mali sorumluluk sigortası primini ve aracın yıpranması karşılığında uygun bir tazminatı, hizmet için kullanıldığı ölçüde ödemelidir (TBK m. 415). Kullanımı yazılı olarak kaydetmek işinize yarar.
Uzaktan çalışma ve çağrı üzerine çalışma
Uzaktan çalışma, işçinin işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçları ile işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Bu sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret ve ödenmesine ilişkin hususlar, işveren tarafından sağlanan ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler gibi konuların yazılı belirlenmesi gerekir (m. 14). Ekipman, kullanım giderleri ve iletişim düzenini sözleşmede açıklatın; masrafları yalnızca sözlü anlaşmaya bırakmayın. Çağrı üzerine çalışmada işveren, aksi kararlaştırılmadıkça çağrıyı işçinin çalışacağı zamandan en az dört gün önce yapmak zorundadır.
Yıllık izin hakkınız ve sık sorulan sorular
İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir ve bu haktan vazgeçilemez. İzin süresi hizmet süresine göre bir yıldan beş yıla kadar olanlara ondört günden, beş yıldan fazla onbeş yıldan az olanlara yirmi günden, onbeş yıl ve daha fazla olanlara yirmialtı günden az olamaz (m. 53). Kısmi süreli çalışma tek başına izin hakkını kaldırmaz.
- Para karşılığı izin: Yıllık iznin amacı dinlenmedir; çalışırken izin yerine para verilmesi kural olarak izin kullandırma borcunu karşılamaz. Sözleşme sona erdiğinde kullanılmayan izin ücreti ise sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücret üzerinden ödenir (m. 59).
- İzin kullandığımı gösteren boş belge: Kullanım tarihleri ve gün sayısı açık olmayan belgeyi imzalamayın. İzin talebi, onay ve fiilî kullanım kayıtlarını karşılaştırın. İşveren izin kayıt belgesi tutmak zorundadır (m. 56).
- Raporlu günler: İşveren tarafından yıl içinde verilmiş diğer ücretli ve ücretsiz izinler veya dinlenme ve hastalık izinleri yıllık izne mahsup edilemez (m. 56).
- İzin sırasında başka işte çalışma: Yıllık izin süresi içinde ücret karşılığı bir işte çalıştığı anlaşılırsa, bu izin süresi içinde kendisine ödenen ücret işveren tarafından geri alınabilir (m. 58).
Resmî tatilde çalışıp başka gün izin kullanmak aynı şey mi?
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde işyerlerinde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmeleri ile kararlaştırılır; sözleşmelerde hüküm bulunmaması hâlinde söz konusu günlerde çalışılması için işçinin onayı gereklidir (m. 44). Bu günlerde çalışmazsanız bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak, tatil yapmayarak çalışırsanız ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret ödenir (m. 47). Sonradan verilen izin her durumda bu ücretin yerine geçmez.
Kısmi süreli çalışma
İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözleşme kısmî süreli iş sözleşmesidir. Kısmî süreli işçi, ayırımı haklı kılan bir neden olmadıkça salt bu nedenle tam süreli emsal işçiye göre farklı işleme tâbi tutulamaz; ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri çalıştığı süreye orantılı olarak ödenir (m. 13).
Sık yapılan hatalar
- İmzasız çalıştığı için hiçbir hakkı olmadığını düşünmek.
- İş aracı ve masraf anlaşmasını sözlü bırakmak.
- İzin belgesini boş imzalamak.
- İşe giriş ve çıkış belgelerini saklamamak.