Ücretiniz ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden olmadan ödenmezse iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilirsiniz; bu yüzden iş sözleşmeniz feshedilemez ve yerinize yeni işçi alınamaz (4857 sayılı Kanun m. 34). Ulusal bayram ve genel tatilde çalışırsanız o günün ücretine ek olarak çalıştığınız her gün için bir günlük ücret ayrıca ödenir (m. 47). İş sözleşmesi sona erdiğinde hak kazanıp kullanmadığınız yıllık izinler ise ücret alacağına dönüşür (m. 59).
Bu yazı maaşın geç ödenmesi hâlinde haklarınızı, ücretin ödeme gününü ve avans talebini, ücreti kasten ödemeyen veya eksik ödeyen işverenin yaptırımını, resmî tatilde çalışmanın ücret sonucunu ve işten ayrılırken kullanılmayan yıllık izin ücretinin nasıl istenebileceğini anlatır.
Bu yazıda
- Maaş geç yatıyorsa çalışmayı bırakabilir miyim?
- Maaş hangi gün ödenir, avans istenebilir mi?
- Ücreti kasten ödemeyen işverene yaptırım
- Resmî tatilde çalıştım: ek ücret var mı?
- Yıllık izinlerim işten ayrılırken ödenir mi?
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Maaşım sürekli geç yatıyor: çalışmayı bırakabilir miyim?
Kanun işçiye güçlü bir koruma verir. Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu şekilde çalışmayan işçilerin iş akitleri çalışmadıkları için feshedilemez ve yerlerine yeni işçi alınamaz, bu işler başkalarına yaptırılamaz. İşçilerin bu nedenle kişisel kararlarına dayanarak iş görme borcunu yerine getirmemeleri sayısal olarak toplu bir nitelik kazansa dahi grev olarak nitelendirilemez. Gününde ödenmeyen ücretler için ayrıca mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır; güncel oranı resmî kaynaklardan kontrol edin.
Uygulamada atlanan nokta ispattır: ödeme tarihlerini banka kayıtlarıyla saklayın ve gecikmeyi gösteren dekontları, bordroları ve mesajları dosyalayın. Çalışmaktan kaçınacağınızı işverene yazılı bildirmeniz, sonradan "devamsızlık" iddiasına karşı önemli bir delildir. Ücret alacağı için dava açmadan önce arabuluculuk basamağını da unutmayın.
Ücretin ödeme günü
Aksine âdet yoksa ücret her ayın sonunda ödenir; hizmet sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle daha kısa ödeme süreleri belirlenebilir (TBK m. 406). Bu yüzden önce sözleşmenizdeki ve bordronuzdaki ödeme gününe bakın; fiilen ne zaman yatırıldığını da not edin. Ücret, 4857 sayılı Kanun m. 32'ye göre en geç ayda bir ödenir ve ödeme süresi sözleşmelerle bir haftaya kadar indirilebilir.
Avans isteyebilir misiniz?
İşçinin zorunlu bir ihtiyacı ortaya çıkarsa ve işveren hakkaniyet gereği ödeyebilecek durumdaysa, hizmetiyle orantılı olarak avans vermesi gerekir (TBK m. 406). Talebinizi yazılı yapın ve avansın hangi maaştan mahsup edileceğini birlikte netleştirin.
Ücreti kasten ödemeyen veya eksik ödeyen işverenin sorumluluğu
İşçinin kanundan, toplu iş sözleşmesinden veya iş sözleşmesinden doğan ücretini süresi içinde kasten ödemeyen veya eksik ödeyen işverene her işçi ve her ay için idari para cezası verilir (4857 sayılı Kanun m. 102). Ceza tutarı her yıl değiştiğinden güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin. Şikâyetinizi iş müfettişliğine yapabilirsiniz. İdari yaptırım, ücret alacağınızı ayrıca dava veya arabuluculuk yoluyla isteme hakkınızı ortadan kaldırmaz.
Ücret nedeniyle iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmek de mümkündür: Ücretiniz kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse sözleşmeyi süresinden önce veya bildirim süresini beklemeden feshedebilirsiniz (m. 24). Bu yola gitmeden önce, kıdem tazminatı ve süreler bakımından yazılı gerekçenizi hazırlayın. Ayrıca haklı nedenle işi bırakmak ile 34. maddedeki çalışmaktan kaçınma hakkı birbirinden farklıdır; birincisinde sözleşme sona erer, ikincisinde sürer.
Resmî tatilde çalıştım: ayrıca ücret alabilir miyim?
Bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde çalışan işçilere, kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir. Tatil yapmayarak çalışırlarsa, ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret ödenir (4857 sayılı Kanun m. 47). Yani bayramda çalışırsanız o günün tam ücreti yanında bir günlük ücret ayrıca alırsınız. Bordronuzda bu kalemin ayrı gösterilip gösterilmediğini ve hangi günlere ait olduğunu kontrol edin.
- Aylık ücretliyseniz: Aylığı tam ödenen aylık ücretli işçilere genel tatil ücretine ilişkin tam ücret hükümleri ayrıca uygulanmaz; ancak bunlardan ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışanlara çalıştığı her gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir (m. 49).
- Yüzde usulüyle çalışıyorsanız: Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde işçilerin ulusal bayram ve genel tatil ücretleri işverence işçiye ödenir (m. 47).
- Sözleşmeniz daha elverişliyse: Toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesindeki daha elverişli hükümleri de hesaba katın. Bütün tatilleri hafta tatiliyle aynı değerlendirmeyin.
Bayram günü çalışıp çalışmayacağınız toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmelerine göre belirlenir; sözleşmelerde hüküm yoksa bu günlerde çalışılması için işçinin onayı gerekir (m. 44). Onayı yazılı vermek ispat kolaylığı sağlar. Ulusal bayram ve genel tatil günlerine ilişkin diğer kurallar ve hesaplar için bu başlıktaki ayrı yazıya bakabilirsiniz.
Kullanmadığım yıllık izinler işten ayrılırken ödenir mi?
Evet. İş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona ererse, işçinin hak kazanıp kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücret, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödenir (4857 sayılı Kanun m. 59). Bu ücrette zamanaşımı iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten başlar. İzin alacağını kıdem tazminatıyla karıştırmayın: Ayrılma nedeniniz kıdem tazminatı vermese bile hak ettiğiniz ve kullanmadığınız izin için ücret isteyebilirsiniz.
İzin ücretinin hesabında çıkış tarihindeki ücretiniz esas alınır. Belirli bir ücrete dayanmayıp akort, komisyon, kâra katılma veya yüzde usulü gibi belirli olmayan tutardan ücret alıyorsanız, izin ücreti son bir yıllık sürede kazandığınız ücretin fiilen çalıştığınız günlere bölünmesiyle bulunan ortalama üzerinden hesaplanır (m. 57). Bu nedenle son bir yıllık ödeme kayıtlarınızı toplayın ve hesabı yapan kişiden dökümü yazılı isteyin.
- İzin kayıt belgesini, onaylarınızı ve bordroları toplayın.
- Kullandığınız izin günlerini, işverenin izin defteri veya izin kayıt belgesiyle karşılaştırın; işveren izin kayıt belgesi tutmak zorundadır.
- Çıkışta izin bakiyenizi yazılı isteyin ve bakiye ödenmemişse alacak olarak hesaplatın.
- Kıdem tazminatı ve diğer alacaklarla birlikte talebinizi arabuluculuğa taşıyın.
Ödenmeyen ücret için pratik yol haritası
Maaş gecikmesi tek seferlik bir aksama olabileceği gibi sürekli bir uygulamaya da dönüşebilir. Hangi durumda olduğunuzu anlamak için önce son bir yıldaki ödeme tarihlerini çıkarın: bordroda yazan ödeme günü, banka hesabına yatış günü ve aradaki fark. Ardından şu adımları izleyin:
- Yazılı hatırlatma yapın. İşverene ödenmeyen ücret dönemlerini, tutarı ve ödeme gününü gösteren yazılı bir bildirim gönderin; teslim edildiğini gösteren bir yol seçin.
- Yirmi günlük süreyi izleyin. Ücretiniz ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde ödenmemişse iş görmekten kaçınma hakkınız doğar. Bu hakkı kullanacaksanız bunu da yazılı bildirin.
- Şikâyet yollarını değerlendirin. İş müfettişliğine başvurabilir, ayrıca ücret alacağınız için arabuluculuk ve dava yoluna gidebilirsiniz. Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır (m. 32); bu yüzden eski dönemlere ait alacakları da gecikmeden belgeleyin.
- Fesih kararınızı bilinçli verin. Haklı nedenle fesih kıdem tazminatı bakımından avantaj sağlayabilir; ancak gerekçenin yazılı olması ve belgelerle desteklenmesi önemlidir.
Burada anlatılanlar kanun metnine dayanan genel çerçevedir. İşyerinizdeki fiilî uygulama, toplu iş sözleşmesi veya yazılı sözleşme daha elverişli bir düzen getiriyorsa o hükümler de dikkate alınır. Olayınıza özgü hesaplar için belgelerinizle birlikte bir avukata danışmanız yerinde olur.
Sık yapılan hatalar
- Gecikme günlerini banka kaydıyla belgelemeden çalışmayı bırakmak ve işe gelmemeyi işverene bildirmemek.
- Elden yapılan ödemeleri yazılı hâle getirmemek.
- Bayramda çalıştığınız günlerin tarihlerini not almamak.
- İzin alacağını kıdem tazminatıyla birlikte kaybedilmiş saymak.
- Çıkış belgelerini incelemeden ibraname imzalamak.