Mirasçılar paylaşma konusunda anlaşamazsa önce arabulucuya başvurmaları gerekir; bu, 1 Eylül 2023'ten beri dava şartıdır (6325 sayılı Kanun m. 18/B). Arabuluculukta anlaşma olmazsa dava, dava değerine bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesinde ve ölenin son yerleşim yeri mahkemesinde açılır (HMK m. 4, 11). Birden çok mirasçı varsa terekeye elbirliğiyle sahip olursunuz; bu yüzden tereke malını, örneğin evi, tek başınıza satamazsınız (TMK m. 640). Paylaşmayı sözleşme veya kanun gereğince ortaklığı sürdürmekle yükümlü olmadıkça her zaman isteyebilirsiniz (m. 642).
Bu yazı, miras paylaşımının nasıl yapıldığını, mirasçıların anlaşamaması hâlinde mahkemenin ne yaptığını, bölünemeyen mal, ev ve araç gibi durumlarda izlenecek yolu, tek mirasçının kira toplaması veya satış yapması sorununu ve paylaşmadan sonraki sorumlulukları anlatır. Sağ kalan eşin payı ve ev hakkı ayrıca ele alınmıştır; mirasçıların oranları için Miras Payları yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Elbirliği mülkiyeti: mirasçı evi tek başına satabilir mi?
- Paylaşmayı istemek ve mahkemenin ertelemesi
- Anlaşarak paylaşma ve paylaşma sözleşmesi
- Anlaşamazsanız: yetkili mahkeme ve satış
- Evin ve diğer taşınmazların değeri
- Araç, aile eşyası ve bölünemeyen mallar
- Kira geliri ve temsilci atanması
- Payın üçüncü kişiye devri
- Paylaşmadan sonraki sorumluluklar
Elbirliği mülkiyeti: mirasçı evi tek başına satabilir mi?
Kısa cevap: Bütün taşınmazı tek mirasçı satamaz. Birden çok mirasçı bulunması hâlinde, mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar mirasçılar arasında terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan bir ortaklık meydana gelir; mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olur ve sözleşme veya kanundan doğan temsil ya da yönetim yetkisi saklı kalmak üzere tereke haklarına birlikte tasarruf eder (TMK m. 640). Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi, paylaşmaya kadar miras ortaklığına bir temsilci atayabilir.
Paylaşılmamış tereke üzerindeki haklarla kişinin kendi payına ilişkin işlemler farklıdır. Tapudaki mülkiyet türünü ve yapılmak istenen işlemi belirleyin; bütün taşınmazı tek kişinin satabildiği varsayımıyla hareket etmeyin. Tapu devri için ayrıca mirasçılık belgesi gerekir; bkz. Miras Payları.
Birkaç mirasçı varken ölenin arabasını da tek başınıza satmak yerine tüm mirasçıların onayını veya yetkili temsilciyi sağlamalısınız; anlaşamazsanız sulh mahkemesinden temsilci atanmasını isteyebilirsiniz (m. 640, 702). Kanunda veya sözleşmede aksi yoksa elbirliği mülkiyetinde yönetim ve tasarruf işlemleri için ortakların oybirliğiyle karar vermesi gerekir; bu nedenle evi kiraya vermek için de kural olarak bütün mirasçıların onayı aranır, anlaşamazsanız sulh mahkemesi temsilci atayabilir.
Paylaşmayı istemek ve mahkemenin ertelemesi
Mirasçılardan her biri, sözleşme veya kanun gereğince ortaklığı sürdürmekle yükümlü olmadıkça her zaman mirasın paylaşılmasını isteyebilir. Belirli malların aynen, olanak yoksa satış yoluyla paylaştırılması da sulh mahkemesinden istenebilir (TMK m. 642). Paylaşmanın derhâl yapılması paylaşıma konu malın veya terekenin değerini önemli ölçüde azaltacaksa sulh hâkimi, mirasçılardan birinin istemi üzerine paylaşmanın ertelenmesine karar verebilir (m. 642).
Mirasçılardan biri isterse hâkim, olanak varsa taşınmazlardan her birinin tamamının bir mirasçıya verilmesi suretiyle paylaştırmayı yapar; mirasçılara verilen taşınmazların değerleri arasındaki fark para ödenmesi yoluyla giderilerek paylar arasında denkleştirme sağlanır (m. 642).
Anlaşarak paylaşma ve paylaşma sözleşmesi
- Serbestlik: Aksine düzenleme olmadıkça mirasçılar, paylaşmanın nasıl yapılacağını serbestçe kararlaştırır. Tereke mallarına zilyet olan veya mirasbırakana borçlu bulunan mirasçılar paylaşma sırasında bu konuda eksiksiz bilgi vermekle yükümlüdür (TMK m. 646).
- Eşitlik ve bilgi: Kanunda aksine hüküm yoksa mirasçılar paylaşmada terekenin bütün malları üzerinde eşit hakka sahiptir; mirasbırakanla aralarındaki ilişkiler hakkında paylaşmanın eşitliğe ve adalete uygun olması için gerekli bütün bilgileri birbirlerine vermekle yükümlüdür (m. 649).
- Mirasbırakanın kuralları: Mirasbırakan ölüme bağlı tasarrufuyla paylaşmanın nasıl yapılacağı ve payların nasıl oluşturulacağı hakkında kurallar koyabilir. Bu kurallar, kastedilmemiş bir eşitsizlik hâlinde payların denkleştirilmesi olanağı saklı kalmak kaydıyla mirasçılar için bağlayıcıdır (m. 647).
- Şekil: Paylaşma sözleşmesinin geçerliliği yazılı şekilde yapılmasına bağlıdır; sözlü sözleşmeye güvenmeyin. Sözleşmede tereke mallarının elbirliği mülkiyetinin miras payları oranında paylı mülkiyete dönüştürülmesi de kabul edilebilir (m. 676).
- Elbirliğinden paylı mülkiyete: Bir mirasçı dönüşümü isterse sulh hâkimi diğer mirasçılara belirleyeceği süre içinde itirazlarını bildirmeleri için çağrı yapar; elbirliğinin sürmesini haklı kılan itiraz yoksa dönüşüme karar verilir (m. 644).
Anlaşamazsanız: yetkili mahkeme ve satış
Taşınır ve taşınmaz malın paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi davaları dava değerine bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m. 4); bu davalardan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır, aksi hâlde dava usulden reddedilir (6325 sayılı Kanun m. 18/A, 18/B). Terekenin paylaşılmasına ilişkin davalarda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir; dilekçeyi bu yere vermelisiniz (HMK m. 11).
Mirasçılar bir tereke malının bölünmesi veya özgülenmesi konusunda anlaşamazsa o mal satılır ve bedeli bölüşülür. Mirasçılardan biri isterse satış artırma yoluyla yapılır; artırmanın şekli konusunda anlaşamazsanız sulh hâkimi artırmanın mirasçılar arasında mı yoksa herkese açık mı yapılacağına karar verir (TMK m. 651). Yani bir mirasçının artırmayla satış talebini diğerleri engelleyemez; yalnızca artırmanın şekli tartışılabilir.
Paylar mirasçılar tarafından tereke mallarından mirasçı veya ortak kök sayısınca oluşturulur; anlaşma olmazsa her mirasçı payların sulh mahkemesince oluşturulmasını isteyebilir. Özgüleme anlaşmayla, buna olanak yoksa kura çekilerek yapılır (m. 650).
Evin ve diğer taşınmazların değeri
Taşınmazlar paylaşmanın yapıldığı zamandaki gerçek değerleri esas alınarak mirasçılara özgülenir. Tarımsal taşınmazlarda gelir değeri, diğer taşınmazlarda sürüm değeri esas alınır; mirasçılar değer üzerinde uyuşamazsa değeri sulh hâkimi belirler (TMK m. 657, 658). Dolayısıyla evin değeri konusunda kardeşlerinizle anlaşamazsanız takdir yetkisi hâkimdedir.
Araç, aile eşyası ve bölünemeyen mallar
- Bölünemeyen mal: Değeri önemli ölçüde azalmadan bölünemeyen tereke malı bütün olarak mirasçılardan birine özgülenebilir. Anlaşamazsanız mal satılır ve bedeli bölüşülür. Babanızın arabasını içinizden biri almak istiyorsa bu yol izlenir (TMK m. 650, 651).
- Anı değeri taşıyan eşya: Aile belgeleri ile aile için özel anı değeri olan eşya, mirasçılardan birinin karşı çıkması hâlinde satılamaz. Anlaşamazsanız sulh hâkimi eşyanın mirasçılardan birine özgülenmesine veya satılmasına karar verir (m. 653).
- Sağ kalan eş: Sağ kalan eş aile konutu ve ev eşyası üzerinde miras hakkına mahsuben mülkiyet isteyebilir; haklı sebepler varsa mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınmasına karar verilebilir (m. 652).
- Eğitimini tamamlamamış veya engelli çocuk: Eğitim ve öğrenimini tamamlamamış olan veya engelliliği bulunan çocuklara paylaşmada hakkaniyete uygun bir ödeme yapılır (m. 674).
Kira geliri ve temsilci atanması
Miras kalan dükkânın kirasını bir mirasçı tek başına alıyorsa, kira malın hukukî ürünüdür ve ürünler malike aittir (TMK m. 685). Terekeye mirasçılar elbirliğiyle sahip olduğundan gelirin tek kişide toplanması diğerlerinin haklarını ortadan kaldırmaz. Kira sözleşmesini ve ödemeleri belgeleyin; gerekirse sulh mahkemesinden temsilci atanmasını isteyin (m. 640).
Resmî defter tutulurken işleri yürüten mirasçı için de diğerleri güvence isteyebilir: defter tutma süresince yalnızca zorunlu yönetim işleri yapılabilir ve mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi mahkemece kendisine bırakılan mirasçıdan diğer mirasçılar güvence göstermesini isteyebilir (m. 624).
Payın üçüncü kişiye devri
Miras ortaklığı devam ederken payınızı üçüncü kişiye devretmek istiyorsanız sözleşmenin geçerliliği noterlikçe düzenlenmesine bağlıdır. Sözleşme alıcıya paylaşmaya katılma yetkisi vermez; yalnızca paylaşma sonunda payın kendisine verilmesini isteme hakkı sağlar (TMK m. 677). Mirasbırakan hayattayken, onun katılması veya izni olmaksızın henüz açılmamış bir miras hakkında yapılan sözleşmeler ise geçerli değildir (m. 678).
Paylaşmadan sonraki sorumluluklar
- Pay olarak aldığınız maldaki eksiklik: Paylaşmanın tamamlanmasından sonra mirasçılar paylarına düşen mallar için birbirlerine karşı satım hükümlerine göre sorumludur. Alacakların varlığını da birbirlerine karşı garanti ederler; bu dava paylaşma tarihinden başlayarak bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m. 679).
- Tereke borçları: Bölünmesine alacaklı tarafından rıza gösterilmeyen tereke borçlarından mirasçılar paylaşmadan sonra da bütün malvarlıklarıyla müteselsilen sorumludur. Paylaşmanın gerçekleştiği tarihten veya muacceliyet tarihinden itibaren beş yıl geçmekle teselsül sona erer (m. 681).
- Geçersizlik: Borçlar Kanununun geçersizliğe ilişkin genel hükümleri paylaşma sözleşmeleri hakkında da uygulanır; irade sakatlığı veya şekil eksikliği paylaşma sözleşmesine karşı ileri sürülebilir (m. 680).
Uyuşmazlık büyümeden önce evrakı toplayın: mirasçılık belgesi, tapu kaydı, kira ve gelir kayıtları, değerleme bilgileri. Mirasçılık belgesinin alınması için Miras Payları yazımızda ayrıntı vardır.