Yargılamanın makul sürede bitmediğini düşünüyorsanız Tazminat Komisyonuna, soruşturma veya yargılama sürecinde ya da en geç kesin kararla sonuçlandığını öğrendiğiniz tarihten itibaren bir ay içinde müracaat edersiniz (6384 sayılı Kanun m. 5/A). Haksız tutuklama gibi koruma tedbiri tazminatında ise karar veya hükmün kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeyi izleyen bir yıl içinde müracaat gerekir (m. 5/B). Komisyon kararına tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz edilebilir (m. 7).
Bu yazı Tazminat Komisyonunun görevini, hangi konularda ve hangi sürelerle müracaat edilebileceğini, dilekçenin içeriğini, kararın ve itirazın süresini, Ceza Muhakemesi Kanununa göre devletten tazminat istenebilecek hâlleri ve Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna (TİHEK) başvurunun tazminat davasının yerine geçip geçmediğini anlatır.
Bu yazıda
- Tazminat Komisyonu nedir?
- Hangi konularda müracaat edilebilir?
- Uzun süren yargılamada süre ve başvuru yolu
- Dilekçe, eksiklik ve ret sebepleri
- Karar süresi, itiraz ve ödeme
- Haksız tutuklama ve koruma tedbiri tazminatı
- TİHEK başvurusu tazminat davasının yerine geçer mi?
- Süre çizelgesi nasıl hazırlanır?
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Tazminat Komisyonu nedir?
Tazminat Komisyonu, Adalet Bakanlığı merkez teşkilatı ve bağlı ilgili kuruluşlarında çalışan hâkim ve savcılar arasından Adalet Bakanı tarafından atanan dokuz kişiden oluşur ve kanun kapsamındaki müracaatlar hakkında karar verir (m. 4). Sekretarya hizmetlerini Bakanlık yürütür. Komisyon müracaata ve ispat belgelerinin değerlendirilmesine ilişkin gerekli araştırmaları yapabilir ya da üyelerden birine yaptırabilir; usul ekonomisini gözeterek benzer nitelikteki müracaatları birleştirip karar verebilir (m. 4 ve 7).
Hangi konularda müracaat edilebilir?
Kanun; ceza, özel hukuk ve idare hukuku yargılamalarının makul sürede sonuçlandırılmadığı ve mahkeme kararlarının geç veya eksik icra edildiği ya da hiç icra edilmediği iddiasıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılmış başvuruları kapsar (m. 2). Ayrıca kanun; soruşturma, kovuşturma ve yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığı iddiasıyla manevi tazminat ve Ceza Muhakemesi Kanununun 142. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca koruma tedbirleri nedeniyle oluşan zararın tazmini istemlerini de kapsar. Her uzun süren dava için aynı yol işlemez; yargılamanın aşamasına ve başvuru tarihine göre etkili iç hukuk yolu değişebilir. Eski bir Anayasa Mahkemesi rehberini bütün dosyalara otomatik uygulamayın, Komisyonun güncel kapsamını ve başvuru koşullarını önce inceleyin. Etkili giderim yolu kullanılmadan yapılan bireysel başvuru kabul edilmeyebilir.
Uzun süren yargılamada süre ve başvuru yolu
Makul sürede sonuçlanmadığı iddiasıyla Komisyona müracaat, soruşturma, kovuşturma veya yargılama sürecinde ya da en geç bunların kesin bir kararla sonuçlandığının öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde yapılır (m. 5/A). Haklı bir mazeret nedeniyle süresini kaçıranlar, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde ve mazeretlerini belgeleyerek müracaat edebilir.
Süre çizelgesini önceden çıkarmak işinizi kolaylaştırır. Yargılamanın başlangıcını, duruşmaları, bilirkişi beklemelerini, kanun yolu aşamalarını ve son durumu sırayla yazın. Taraflardan ve mercilerden kaynaklanan beklemeleri ayrı gösterin. Yargılama uzadığında önce hangi zaman çizelgesini çıkaracağınızı bilmek, hem Komisyon hem sonraki başvurular için temel oluşturur. Mahkeme kararının yıllarca uygulanmaması da ayrı bir hak sorunu doğurabilir; kesinleşme, idareye bildirim ve uygulama taleplerini tarih sırasıyla belgeleyin.
Dilekçe, eksiklik ve ret sebepleri
Dilekçede açık kimlik ve adresiniz, zarara uğradığınız işlem, zararın niteliği ve niceliği belirtilmeli ve belgeleri eklenmelidir (m. 5/A). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılmış başvurular için müracaat, başvuru tarihini ve numarasını gösteren resmî kayıt kabul mektubu, başvuru formu ve diğer ilgili belgelerle birlikte, kimlik bilgilerini içeren imzalı bir dilekçeyle yapılır; Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla ya da elektronik ortamda da yapılabilir (m. 5).
Bilgi ve belgeler yetersizse Komisyon eksikliğin bir ay içinde giderilmesini ve aksi hâlde istemin reddedileceğini bildirir; süresinde tamamlanmazsa müracaat reddedilir. Komisyon ayrıca şu hâllerde müracaatı reddeder (m. 6):
- Başvurunun, iç hukuk yollarının tüketilmesi koşulu dışındaki diğer kabul edilebilirlik şartlarını taşımaması.
- Komisyona süresinde müracaat edilmemesi.
- Müracaat edenin hukuki menfaatinin bulunmaması.
- Müracaatın kanunun kapsamına girmemesi.
Karar süresi, itiraz ve ödeme
Komisyon, kanunun ilk iki fıkrası kapsamındaki müracaatlar hakkında dokuz ay içinde karar vermek zorundadır; kararı gerekçeli olarak, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin emsal kararlarını gözeterek verir (m. 7). Komisyon kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir. İtiraz öncelikli işlerden sayılır ve üç ay içinde karara bağlanır; itiraz üzerine verilen kararlar kesindir.
Ödenmesine karar verilen tazminat, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde Bakanlık tarafından ödenir. Müracaatlara ve ödenmesine karar verilen tazminata ilişkin kâğıtlar damga vergisinden, yapılan işlemler harçlardan müstesnadır. Bu nedenle müracaat için harç veya damga vergisi ödemezsiniz. Kesinleşen kararın bir örneği müracaata konu işlemin yapıldığı adli veya idari mercie gönderilir; işlem henüz sonuçlandırılmamışsa ilgili merci bunu ivedilikle sonuçlandırır (m. 8). Müracaat tarihini gösteren kaydı saklayın.
Haksız tutuklama ve koruma tedbiri tazminatı
Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istemi için karar veya hükmün kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde müracaat edilmelidir (m. 5/B). Aynı süreler Ceza Muhakemesi Kanununda da yer alır.
CMK m. 141'e göre kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan veya tutuklanan, yasal gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan, yasal hakları hatırlatılmadan tutuklanan, yakalama ve tutuklama nedenleri bildirilmeyen veya yakınlarına haber verilmeyen kişiler zararlarını Devletten isteyebilir. Kanuna uygun yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraatlerine karar verilen kişiler de tazminat isteyebilir; karar veya hükmün kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve en geç kesinleşmeden sonra bir yıl içinde istem yapılmalıdır (CMK m. 141 ve 142). Karar ve tutukluluk belgelerini saklamanız başvuruda önemlidir. Ayrıntılar için haksız tutuklama tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.
TİHEK başvurusu tazminat davasının yerine geçer mi?
Hayır; Kurum incelemesi ile zarar için açılacak dava farklı yollardır ve her sürenin otomatik durduğunu varsaymamalısınız (6701 sayılı Kanun m. 17 ve 18). Ayrımcılık yasağı ihlalinden zarar gördüğünü iddia eden her gerçek ve tüzel kişi Kuruma başvurabilir; başvurulardan herhangi bir ücret alınmaz. Kuruma başvurmadan önce kanuna aykırı olduğunu iddia ettiğiniz uygulamanın düzeltilmesini ilgili taraftan talep edersiniz; talebin reddedilmesi veya otuz gün içinde cevap verilmemesi hâlinde Kuruma başvuru yapılabilir. Telafisi güç zararlar bakımından Kurum bu şartı aramadan da başvuruyu kabul edebilir.
Kanuna göre dava açma süresi içinde Kuruma yapılan başvurular, işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur. Bu hüküm ayrımcılık yasağına ilişkin başvuruyla ilgilidir; ceza yargılaması, tazminat veya diğer kanun yollarının sürelerini kendiliğinden durdurduğu anlamına gelmez. Kurum başvuruları ve resen incelemeleri, karar tarihinden itibaren en geç üç ay içinde sonuçlandırır; bu süre bir defaya mahsus en fazla üç ay uzatılabilir (m. 18). Kurum süreci uzlaşma ve ihlal kararıyla sonuçlanabilir, ancak bir tazminat davasının yerini almaz. Kurum başvurusu koşullarını ve yargısal başvuru sürelerini ayrı takip edin. Ayrımcılık iddianızda karşılaştırma kişisini ve farkın hangi temele dayandığını somutlaştırın; engellilik nedeniyle hizmet alamadığınızda yalnızca bina fotoğrafı yerine talep ettiğiniz hizmeti, gerekli düzenlemeyi, başvuru tarihini ve aldığınız yanıtı kaydedin.
Süre çizelgesi nasıl hazırlanır?
- Yargılamanın başlangıç tarihini ve her duruşmanın tarihini yazın.
- Bilirkişi, keşif ve tebligat beklemelerini ayrı satırlarda gösterin.
- Kanun yolu başvurularının (istinaf, temyiz) tarihlerini ve sonuçlarını ekleyin.
- Kesin karar tarihini ve öğrenme tarihini not edin; bir aylık süre bu tarihe bağlı olabilir.
- Her tarihin yanına belge numarasını koyun (tutanak, UYAP kaydı, tebligat).
Sık yapılan hatalar
- Bir aylık veya üç aylık süreyi kaçırmak ve haklı mazeret belgesi hazırlamamak.
- Eksiklik bildirimine bir ay içinde cevap vermemek.
- Komisyon kararına on beş gün içinde itiraz etmemek.
- TİHEK başvurusu yaptı diye başka bir yoldaki sürelerin durduğunu varsaymak.
- Haksız tutuklama tazminatı için kesinleşme tarihini takip etmemek.