Onam formunu imzalamak, hastanenin veya hekimin bütün sorumluluktan kurtulduğu anlamına gelmez: borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına dair önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür, uzmanlığı gerektiren ve izne bağlı bir meslekte hafif kusur bakımından da aynı kural geçerlidir (TBK m. 115). Büyük cerrahi ameliyatlar için hastanın rızasının yazılı olması gerekir ve rıza elektronik ortamda da alınabilir (1219 sayılı Kanun m. 70).
Bu yazı ameliyat ve diğer müdahalelerde onamın nasıl alınması gerektiğini, formdaki "sorumluluk kabul etmiyorum" türü ibarelerin değerini, tedaviyi reddetme hakkınızı, acil durum ve çocuk hastalardaki özel durumları, rızasız müdahalede başvurabileceğiniz hukuki yolları ve organ-doku gibi özel alanları anlatır.
Bu yazıda
- Onam nedir, ne zaman yazılı olmalıdır, elektronik ortamda verilebilir mi?
- İmza ile bilgilendirme aynı şey değildir
- Formdaki sorumsuzluk kayıtları ve hastane personelinin hatası
- Onam verdiyseniz tazminat hakkınız kalkar mı?
- Tedaviyi reddetme ve durdurma
- Acil durum, çocuk hasta ve ifade edemeyen hasta
- Rızasız müdahale: hukuki ve cezai sonuçlar
- Organ, biyolojik madde, deney ve fotoğraf çekimi
- İmzalamadan önce kontrol listesi
Onam nedir, ne zaman yazılı olmalıdır?
Kısa cevap: Her ameliyat için önce hastanın muvafakati alınır; büyük cerrahi ameliyatlarda bu muvafakatin yazılı olması şarttır (1219 sayılı Kanun m. 70).
Kanun hekimlere, diş hekimlerine ve dişçilere yapacakları her türlü ameliyat için hastanın, hasta küçük veya kısıtlıysa veli ya da vasisinin önceden rızasını almalarını emreder. Büyük ameliyatlarda rıza yazılı olmalıdır. Aynı madde, ameliyat muvafakatinin bir bilişim veya elektronik haberleşme cihazı üzerinden, kimliğin doğrulanmasına imkân veren kimlik belgeleri, biyometrik yöntemler veya elektronik kimlik doğrulama yöntemleriyle de alınabileceğini belirtir. Usul ve esaslar Sağlık Bakanlığınca belirlenir.
Formu imzalamadan önce ameliyatın adını, riskleri ve seçenekleri okuyup anladığınızdan emin olun. İşlem adı boş bırakılmış bir formu imzalamayın; ne için rıza verdiğiniz açık olmalıdır. Bilgilendirme tamamlanmadan atılan imza, bilgilendirme sürecinin yerine geçmez.
İmza ile bilgilendirme aynı şey değildir
Onamın değeri, imzadan çok içeriğine ve kişinin anlayarak karar vermesine bağlıdır. Hasta Hakları Yönetmeliği uyarınca bilgilendirme anlaşılabilir biçimde yapılmalıdır; tanıyı, tedavi seçeneklerini, yararları ve riskleri anlamadığınız noktaları sorabilirsiniz. Alternatif tedaviler ve bunların riskleri hakkında bilgi isteyebilirsiniz. Karar vermeden açıklama isteyin.
Rızanın kapsamı da sınırlıdır. Belirli bir işlem için verilen onam, sonraki her farklı işlemi kapsayan sınırsız bir yetki sayılmaz; tıbbi zorunluluklar ayrıca değerlendirilir. Araştırmaya katılma onayı da standart tedavi onayıyla aynı değildir: tıbbi araştırmalar için ayrı rıza ve koruma kuralları bulunur, belgenin amacını açıkça ayırın.
Formdaki sorumsuzluk kayıtları ve hastane personelinin hatası
Kısa cevap: "Hiçbir sorumluluk kabul etmiyorum" ibaresi, ağır kusur için kesinlikle geçersizdir; uzmanlık gerektiren izne bağlı bir hizmette hafif kusur için de geçersizdir.
TBK m. 115 üç şeyi ayrı ayrı söyler. Birincisi, borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına dair önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. İkincisi, hizmet sözleşmesinden kaynaklanan borçlar için bu tür anlaşmaların hepsi hükümsüzdür. Üçüncüsü, uzmanlığı gerektiren ve ancak kanun ya da yetkili makamlarca verilen izinle yürütülebilen bir hizmet, meslek veya sanatta hafif kusur bakımından da önceden sorumsuzluk anlaşması kesin hükümsüzdür. Hekimlik izne bağlı bir meslektir; dolayısıyla formdaki toptan sorumsuzluk beyanı mahkemede size karşı kolayca ileri sürülemez.
Aynı mantık yardımcı kişiler için de geçerlidir. Borçlu, yardımcılarının işi yürüttükleri sırada verdikleri zarardan sorumludur; uzmanlığı gerektiren ve izinle yürütülebilen hizmette yardımcıların fiilinden sorumsuzluğu öngören anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 116). Hemşire, teknisyen veya diğer personelin hatası için "sorumluluk kabul edilmez" maddesi bu nedenle kurumu kurtarmaz.
Tüketici hukuku açısından da, müzakere edilmeden eklenen ve tüketici aleyhine dengesizlik yaratan şartlar haksız şart sayılır ve kesin olarak hükümsüzdür (TKHK m. 5). Özel hastane sözleşmelerindeki şartlar bu bakımdan ayrıca incelenir.
Onam verdiyseniz tazminat hakkınız kalkar mı?
Kendiliğinden kalkmaz. Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (TBK m. 52); bu yetki somut olayda rızanın kapsamına, verilen bilgiye ve zararın nedenine bakılarak kullanılır. Risk size anlatılmış ve gerçekleşen sonuç o riskin kendisiyse tablo bir; anlatılmamış bir riskin gerçekleşmesi veya özensiz uygulama varsa tablo başkadır. Onam, mesleki özen yükümlülüğünü kaldırmaz; riskin açıklanması ile kusurlu uygulama ayrı konulardır (TBK m. 506). Kusur ve zarar ayrıntısı için tıbbi hata ve bilirkişi raporu yazımıza bakabilirsiniz.
Tedaviyi reddetme ve durdurma
Kısa cevap: Tedaviyi reddetme ve durdurma hakkı vardır; ancak kanuni istisnalar ve bilgilendirme koşullarıyla birlikte değerlendirilir.
Hasta Hakları Yönetmeliği çerçevesinde, kanuni istisnalar saklı kalmak üzere reddin sonuçlarının size anlatılması ve bunun kayıt altına alınması gerekir. Sonuçları sağlık ekibinden öğrenin. Özellikle acil durumlarda veya özel hâllerde (örneğin çocuk ya da ifade edemeyen hasta) genel bir internet cevabıyla karar vermeyin; ret beyanını imzalamadan önce sizden ne istendiğini ve hangi sonuçları kabul ettiğinizi okuyun.
Acil durum, çocuk hasta ve ifade edemeyen hasta
Kanun metni, veli veya vasisi olmadığında ya da ameliyat yapılacak kişi ifadeye muktedir olmadığında muvafakati şart saymaz (1219 sayılı Kanun m. 70). Bu istisnanın sınırı acillik ve tıbbi gereklilikle çizilir; hekim ve kurum durumu belgelemelidir. Planlı bir işlemle acil bir müdahaleyi aynı koşullara bağlı varsaymayın. Çocuğun tedavisinde yalnız ebeveyn imzası değil, çocuğun durumuna uygun katılımı ve yararı da gözetilir; müdahalenin koşulları ayrıca incelenir.
Rızasız müdahale: hukuki ve cezai sonuçlar
Rızanız dışında yapılan müdahalede kişilik hakkınız zedelenmiş olabilir. Hâkimden saldırı tehlikesinin önlenmesini, sürmekte olan saldırıya son verilmesini veya etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini isteyebilirsiniz; düzeltmenin veya kararın bildirilmesini ya da yayımlanmasını da talep edebilirsiniz. Maddi ve manevi tazminat istemleri saklıdır (TMK m. 25). Kişilik hakkının zedelenmesinde manevi tazminat istenebilir; hâkim ödeme yerine veya buna ek olarak başka bir giderim biçimi kararlaştırabilir, saldırıyı kınayan bir karar verebilir ve bunun yayımlanmasına hükmedebilir (TBK m. 58). Bedensel bütünlük zedelendiğinde olayın özellikleri gözetilerek uygun miktarda manevi tazminata hükmedilebilir (TBK m. 56).
Ceza hukukunda kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olarak, açıkladığı rıza çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez; rızanın sınırı aşılırsa sonuç değişir (TCK m. 26). Hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın kişiden organ alan kimse beş yıldan dokuz yıla kadar, doku alınması hâlinde iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (TCK m. 91).
Organ, biyolojik madde, deney ve fotoğraf çekimi
- İnsan kökenli biyolojik madde: Yazılı rıza üzerine alınabilir, aşılanabilir ve nakledilebilir. Ancak biyolojik madde verme borcu altına girmiş olandan edimini yerine getirmesi istenemez; maddi ve manevi tazminat da istenemez (TMK m. 23). Yani önceden verilen söz bağışçıyı zorla bağlamaz.
- Organ ticareti: Organ veya doku satın alan, satan veya satılmasına aracılık eden kişiye organ alma suçundaki cezalar uygulanır; hukuka aykırı yollarla elde edilmiş organ veya dokuyu saklayan, nakleden ya da aşılayan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır (TCK m. 91).
- Bilimsel deney: İnsan üzerinde bilimsel deney yapan kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası alır. Rızaya dayalı deneyin suç olmaması için yetkili kurul izni, önce insan dışı ortamda ya da hayvan üzerinde deney yapılmış olması gibi şartların birlikte bulunması ve rızanın yazılı olması gerekir (TCK m. 90).
- Fotoğraf ve kayıt: Tedavi, kayıt ve tanıtım amaçları farklıdır. Sağlık verisi özel nitelikli kişisel veridir ve işlenmesi kural olarak yasaktır; açık rıza gibi sayılı hâllerde mümkündür (KVKK m. 6). Tedavi onamı fotoğraf çekimi ya da tanıtım için otomatik izin sayılmaz.
İmzalamadan önce kontrol listesi
- Formda işlemin adı ve tarafı (örneğin sağ veya sol) yazılı mı?
- Riskleri, seçenekleri ve işlem yapılmazsa olası sonuçları dinlediniz mi?
- Anlamadığınız tıbbi terimleri sordunuz mu?
- Form fotoğraf çekimi, araştırma veya öğrenci eğitimi gibi ek izinler de içeriyor mu? Bunları ayrı değerlendirin.
- Formun bir örneğini ve bilgilendirme notlarını aldınız mı?
Boş belgeyi imzalamayın ve imzaladığınız formun tamamını tedavi kayıtlarıyla birlikte incelettirin.