Taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi iki yıldan altı yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (TCK m. 85); taksirle yaralamada ceza dört aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır ve kural olarak şikâyete bağlıdır (TCK m. 89). Hekim veya diğer sağlık çalışanı için de bu hükümler uygulanır; ancak kusurun varlığı, derecesi ve nedensellik somut olayda ayrıca incelenir.
Bu yazı sağlık çalışanının ceza sorumluluğunu taksir, bilinçli taksir, şikâyet süresi, suçu bildirme yükümlülüğü, yardım etmeme ve organ-doku suçları bakımından anlatır. Ayrıca mağdur veya yakını olarak ceza şikâyetinin tazminattan farkını ve hangi belgelerin hazırlanması gerektiğini açıklar.
Bu yazıda
- Ölüme ve yaralanmaya taksirle neden olma
- Bilinçli taksir cezayı nasıl etkiler?
- Şikâyet gerekli mi, süre ne kadar?
- Çok sayıda sağlık çalışanı varsa kusur kimde?
- Suç şüphesini bildirme yükümlülüğü
- Yardıma muhtaç kişiye yardım etmeme
- Organ ve doku ile ilgili suçlar
- Hasta sırrı ve görüntü paylaşımı
- Mağdur veya yakını olarak adım adım
- Ceza şikâyeti, tazminat ve idari başvurunun farkı
Ölüme ve yaralanmaya taksirle neden olma
Kısa cevap: Taksirle ölüm iki yıldan altı yıla kadar hapis, taksirle yaralama dört aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektirir.
Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesinin öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir (TCK m. 22). Taksirle işlenen fiiller ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır. Hekimlikte bu, hastaya zarar veren bir hatalı uygulamanın veya özen eksikliğinin ölüm ya da yaralanma sonucunu doğurması şeklinde karşımıza çıkar.
Taksirle ölümde ceza iki yıldan altı yıla kadar hapistir. Fiil birden fazla insanın ölümüne veya bir kişinin ölümüyle birlikte başkalarının yaralanmasına yol açmışsa ceza iki yıldan on beş yıla kadar hapistir (TCK m. 85). Taksirle yaralamada temel ceza dört aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Yaralama duyu veya organlardan birinin işlevinin sürekli zayıflamasına, kemik kırılmasına, konuşmada sürekli zorluğa, yüzde sabit ize, yaşamı tehlikeye sokan bir duruma ya da gebe kadının çocuğunun vaktinden önce doğmasına neden olmuşsa ceza yarı oranında artırılır. İyileşmesi olanağı bulunmayan hastalık, organ işlevinin yitirilmesi gibi daha ağır sonuçlarda artırım bir kat olur; fiil birden fazla kişinin yaralanmasına neden olmuşsa dokuz aydan beş yıla kadar hapis cezası verilir (TCK m. 89).
Bilinçli taksir cezayı nasıl etkiler?
Kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın neticenin meydana gelmesi hâlinde bilinçli taksir vardır; bu hâlde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır (TCK m. 22). Bilinçli taksirde fail riski öngörür ancak sonucu istemez; olayda bu ayrımın ispatı dosyadaki somut delillere bağlıdır. Ayrıca taksirli hareket sonucu failin kendisinin de cezayı gereksiz kılacak ölçüde mağdur olması gibi sınırlı durumlarda ceza verilmeyebilir veya indirilebilir (TCK m. 22).
Şikâyet gerekli mi, süre ne kadar?
Kısa cevap: Taksirle yaralamanın soruşturulması ve kovuşturulması kural olarak şikâyete bağlıdır; şikâyet süresi altı aydır.
Kanun, taksirle yaralama suçunun şikâyete bağlı olduğunu söyler; ancak birinci fıkra kapsamına giren yaralama hariç, suçun bilinçli taksirle işlenmesi hâlinde şikâyet aranmaz (TCK m. 89). Şikâyete bağlı suçlarda yetkili kimse altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz; bu süre şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar (TCK m. 73). Süreyi kaçırmamak için olay tarihini ve fiili ve sorumluyu öğrendiğiniz günü yazın. Ölüm hâlinde (TCK m. 85) şikâyet şartı aranmaz, ancak savcılığın bilgilendirilmesi sürecin başlaması bakımından önemlidir.
Çok sayıda sağlık çalışanı varsa kusur kimde?
Birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan sorumlu olur ve her failin cezası kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir (TCK m. 22). Tıbbi dosyada ameliyatı yapan hekim, anestezi ekibi, hemşire veya kurum görevlilerinin rolleri bu nedenle ayrı değerlendirilir. İşlemi kimin yaptığı, hangi karar ve talimatın kimden çıktığı kayıtlarda açık değilse, dosya kayıtlarını (ameliyat notu, hemşire gözlem formu, istem kayıtları) isteyin.
Suç şüphesini bildirme yükümlülüğü
Görevini yaptığı sırada bir suçun işlendiği yönünde bir belirti ile karşılaşmasına rağmen durumu yetkili makamlara bildirmeyen veya bu hususta gecikme gösteren sağlık mesleği mensubu bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Sağlık mesleği mensubu deyiminden tabip, diş tabibi, eczacı, ebe, hemşire ve sağlık hizmeti veren diğer kişiler anlaşılır (TCK m. 280). Örneğin bir hasta darp izleriyle veya kuşkulu yaralanmayla başvurmuşsa, sağlık çalışanı bunu adli makamlara bildirmelidir. Bu yükümlülük hastanın tedavisini engellemek için değil, olası suçun soruşturulmasını sağlamak içindir; hasta sırrı konusunda ayrı koruma kurallarıyla birlikte düşünülür.
Yardıma muhtaç kişiye yardım etmeme
Yaşı, hastalığı veya yaralanması dolayısıyla ya da başka herhangi bir nedenle kendini idare edemeyecek durumda olan kimseye hâl ve koşulların elverdiği ölçüde yardım etmeyen ya da durumu derhâl ilgili makamlara bildirmeyen kişi bir yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır. Yardım veya bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi dolayısıyla kişinin ölmesi hâlinde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur (TCK m. 98). Bu hüküm yalnızca sağlık çalışanları için değil herkes için geçerlidir; ancak sağlık çalışanının bilgi ve imkânları değerlendirmede göz önüne alınabilir.
Organ ve doku ile ilgili suçlar
- Hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın kişiden organ alan kimse beş yıldan dokuz yıla kadar, suçun konusu doku ise iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır.
- Organ veya doku satın alan, satan ya da satılmasına aracılık eden kişi hakkında aynı cezalar uygulanır.
- Hukuka aykırı yollarla elde edilmiş organ veya dokuyu saklayan, nakleden ya da aşılayan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (TCK m. 91).
İnsan üzerinde bilimsel deney yapmak da bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası gerektirir; rızaya dayalı deneyin suç olmaması için yetkili kurul izni gibi şartlar birlikte aranır (TCK m. 90). Rıza konusunun ayrıntıları için tıbbi müdahalede onam yazımıza bakın.
Hasta sırrı ve görüntü paylaşımı
Hasta bilgilerini hukuka aykırı biçimde açıklayan, kaydeden veya yayan sağlık çalışanları ve kamu hastanesi görevlileri için ayrı suç tipleri vardır (TCK m. 134, 135, 136, 137, 258). Ayrıntılı açıklama için sağlık verisi ve hasta sırrı yazımızdadır.
Mağdur veya yakını olarak adım adım
- Önce sağlık durumunuzun gerektirdiği tedaviyi sürdürün; hukuki sürecin tedavinizi geciktirmesine izin vermeyin.
- Tıbbi kayıtlarınızı, ameliyat ve anestezi notlarını, onam formlarını ve epikrizi talep edin.
- Olayın tarihini, fiili ve sorumluyu öğrendiğiniz günü not edin; taksirle yaralamada altı aylık şikâyet süresi bu günden işler.
- Kurum içi başvuru, hasta hakları birimi veya SABİM gibi idari yolları ceza ve tazminat yollarından ayrı değerlendirin; bir başvurunun diğer süreleri durdurduğunu varsaymayın.
- Savcılığa şikâyet dilekçenizde olayı tarih sırasıyla, kişi ve rol ayrımıyla anlatın; kusur değerlendirmesini kendi yorumunuz değil belgelerle destekleyin.
Ceza şikâyeti, tazminat ve idari başvurunun farkı
Ceza soruşturması ile tazminat farklıdır: hâkim, kusur ve zarar konusunda ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir; aynı şekilde ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m. 74). Bu nedenle ceza şikâyeti yapmanız bütün zararınızı tahsil ettireceği anlamına gelmez. Tazminat istemi zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar; tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa bu zamanaşımı uygulanır (TBK m. 72). Zarar kalemleri için tıbbi zarar ve tazminat yazımızı okuyabilirsiniz.
Hazırlanacak belgeler: tıbbi dosyanın tamamı, ölüm veya yaralanmayı gösteren raporlar, olay tarihleri, tanık bilgileri ve varsa önceki başvurularınız. Bilirkişi incelemesinde teknik konuların uzmanlarca değerlendirileceğini unutmayın.