Ölümden sonra terekenin korunması için mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi, istem üzerine veya resen, tereke mallarının korunması ve hak sahiplerine geçmesini sağlamak için gerekli bütün önlemleri alır; yazım, mühürleme, resmen yönetim ve vasiyetname açılması bu önlemler arasındadır (TMK m. 589). Cesedi bulunmayan kişi, ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolmuşsa gerçekten ölmüş sayılır (TMK m. 31); aksi hâlde gaiplik kararı için ölüm tehlikesinden en az bir yıl veya son haberden en az beş yıl geçmesi gerekir (TMK m. 33).
Bu yazı terekenin korunması için hangi makama başvurulacağını, yazım, mühürleme ve resmen yönetimi, vasiyetnamenin teslim ve açılmasını, kiralık kasa ve vergi dairesi işlemlerini, ölümün ispatı ile gaiplik davasının koşullarını ve gaiplik kararının miras üzerindeki etkisini anlatır.
Bu yazıda
- Terekenin korunması: kim, nereye, ne zaman başvurur?
- Defter tutulması, mühürleme ve evde yaşayanlar
- Resmen yönetim ve tereke yöneticisi
- Vasiyetnamenin teslimi ve açılması
- Kiralık kasa ve vergi dairesi
- Ölümün ispatı ve ölüm karinesi
- Gaiplik kararı: koşullar, mahkeme, ilan, sonuçlar
- Gaibin mirası, güvence ve ortaya çıkması hâli
- Sağ olup olmadığı bilinmeyen mirasçı
Terekenin korunması: hangi makama başvurulur?
Mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimine. Sulh hâkimi istem üzerine veya resen tereke mallarının korunması ve hak sahiplerine geçmesini sağlamak için gerekli bütün önlemleri alır. Bu işler çekişmesiz yargı işleri arasında sayılır; aksine düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir (TMK m. 589; HMK m. 382 ve 383).
- Masraf: Önlemlerle ilgili giderler, ileride terekeden alınmak üzere başvuran kişi tarafından; önleme hâkimin resen karar verdiği hâllerde Devlet tarafından karşılanır.
- Başka yerde ölüm: Mirasbırakan yerleşim yerinden başka bir yerde ölmüşse o yerin sulh hâkimi bu ölümü yerleşim yeri sulh hâkimine bildirir, ölüm yerindeki malların korunması için gerekli önlemleri alır ve dosyayı varsa vasiyetnameyle birlikte yerleşim yeri sulh hâkimine gönderir.
Defter tutulması, mühürleme ve evde yaşayanlar
- Defter (yazım): Mirasçılar arasında vesayet altına alınmış veya alınması gereken biri varsa, bir mirasçı uzun süredir bulunamıyor ve temsilcisi yoksa ya da mirasçılardan veya ilgililerden biri ölüm tarihinden başlayarak bir ay içinde isterse sulh hâkimi defter tutulmasına karar verir (TMK m. 590).
- Mühürleme: Tereke mühürlenirken mirasbırakanla birlikte oturanların ihtiyaçları için gerekli eşya tutanakla tespit edilip güvenilir kişi olarak kendilerine bırakılır; taşınmazların oturmaları için zorunlu bölümleri mühürleme dışında tutulur. Alacaklıların istemi üzerine yapılan mühürleme, güvence altına alınan miktarla sınırlıdır; alacaklıya güvence gösterilirse mühürleme yapılmaz, yapılmışsa kaldırılır (TMK m. 591).
- Uzun süredir bulunamayan mirasçı: Mirasçılardan biri uzun süreden beri bulunamıyor ve temsilcisi de yoksa sulh hâkimi menfaati gerektiriyorsa terekenin resmen yönetilmesine karar verir; ayrıca defter tutulmasına da karar verebilir (TMK m. 590 ve 592).
Resmen yönetim ve tereke yöneticisi
Sulh hâkimi bazı hâllerde terekenin resmen yönetilmesine karar verir. Bir mirasçı uzun süredir bulunamıyorsa ve temsilci bırakmamışsa, mirasçılık sıfatı yeterince ispatlanamıyorsa veya mirasçı olup olmadığı şüpheliyse, mirasçıların tamamı bilinmiyorsa ya da kanun özel olarak öngörmüşse resen resmen yönetime karar verir (TMK m. 592). Mirasbırakan terekenin tamamı üzerinde yetkili vasiyeti yerine getirme görevlisi atamışsa, önemli bir engel bulunmadıkça terekenin yönetimi ona verilir; mirasbırakan velayet veya vesayet altındaysa veli veya vasi görevlendirilir.
Terekeyi resmen yöneten kişi iyi bir yönetici gibi özenle yönetir; yazımı, koruma önlemlerini, uygun malların satışını, alacak tahsilini ve borç ödemesini yapar, paraları faizli yatırır. Aynı zamanda miras ortaklığının temsilcisi olarak dava ve icra takiplerinde ortaklığı temsil eder (TMK m. 593). Mirasçıların yönetimi ve borç sorumluluğu için miras ortaklığı ve paylaşma yazımıza bakabilirsiniz.
Vasiyetnamenin teslimi ve açılması
Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilmek zorundadır; ölümü öğrenir öğrenmez teslim görevini yerine getirmeyen, bu yüzden doğacak zarardan sorumlu olur (TMK m. 595). Vasiyetname tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere okunur; mirasta hak sahibi olanlara kendilerine ilişkin kısımların onaylı örneği tebliğ edilir (TMK m. 596 ve 597). Ayrıntı için vasiyetname ve miras sözleşmesi yazısına bakın.
Kiralık kasa ve vergi dairesi
- Kiralık kasa: Bankalar, kiralık kasa sahiplerinden birinin ölümü hâlinde sulh hâkimi tarafından yapılacak tespit hariç, vergi dairesinin yetkili bir memuru hazır bulunmadıkça kasanın açılmasına ve içeriğinin mirasçılar tarafından alınmasına izin veremez (7338 sayılı Kanun m. 23).
- Tereke defteri: Matraha girmesi gereken malların kaçırılacağını gösteren karineler varsa vergi dairesi tereke defterinin yapılmasını isteyebilir (m. 18). Mirasçıların malları gizlemeden bildirmesi bu yüzden önem taşır.
- Beyanname: Gaiplik hâlinde beyanname, gaiplik kararının ölüm siciline kaydolunduğu tarihi izleyen bir ay içinde verilir; gaip murisin ortaya çıkması hâlinde önceden alınmış vergiler talep üzerine mükellefe geri verilir (m. 9 ve 21). Veraset ve intikal vergisi için veraset ve intikal vergisi makalesine de bakabilirsiniz.
Ölüm nasıl ispat edilir?
Doğum ve ölüm nüfus sicilindeki kayıtlarla ispat olunur. Nüfus sicilinde kayıt yoksa veya bulunan kaydın doğru olmadığı anlaşılırsa gerçek durum her türlü kanıtla ispat edilebilir (TMK m. 30). Bir kimse ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolursa cesedi bulunamamış olsa bile gerçekten ölmüş sayılır; bu hâlde nüfus kaydının nasıl işleneceğini nüfus müdürlüğünden öğrenin (TMK m. 31).
Gaiplik kararı
Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme gaipliğine karar verebilir (TMK m. 32).
- Bekleme süresi: Gaiplik kararı istenebilmesi için ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olması gerekir (m. 33).
- Yetkili mahkeme: Kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesidir. Hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer, o da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (m. 32). Gaiplik kararı çekişmesiz yargı işidir; görevli mahkeme aksine düzenleme bulunmadıkça sulh hukuk mahkemesidir (HMK m. 382 ve 383).
- İlan: Mahkeme gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi olanları belirli sürede bilgi vermeleri için ilanla çağırır; bu süre ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak kanunda belirtilen asgari süreden kısa olamaz (m. 33). İlan süresini mahkeme dosyasından takip edin.
- Kişi ortaya çıkarsa: Gaipliğine karar verilecek kişi ilan süresi dolmadan ortaya çıkar, kendisinden haber alınır veya öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer (m. 34).
- Sonuç: İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir ve ölüme bağlı haklar aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır; gaiplik kararı ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur (m. 35).
- Yabancının gaipliği: Türkiye'de yerleşim yeri bulunmayan yabancı hakkında gaiplik ve ölmüş sayılma kararları ilgilinin Türkiye'de sakin olduğu yer, sakin değilse mallarının bulunduğu yer mahkemesince verilir (MÖHUK m. 42).
Gaibin mirası, güvence ve ortaya çıkması
- Güvence: Gaiplik kararı verilmiş kimsenin mirasçıları mallar kendilerine teslim edilmeden önce, ileride ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine veya gaibe geri vereceklerine ilişkin güvence göstermek zorundadır. Güvence süresi ölüm tehlikesinde beş yıl, uzun süre haber alınamamada onbeş yıldır (TMK m. 584).
- Gaip ortaya çıkarsa: Gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi olduklarını ileri sürenler bu sıfatlarını ispat ederlerse, tereke mallarını teslim almış olanlar aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür (m. 585).
- Sağ olup olmadığı bilinmeyen mirasçı: Ortada bulunmayan ve mirasın açıldığı anda sağ olup olmadığı ispat edilemeyen mirasçının miras payı resmen yönetilir. Sağ olmaması hâlinde payı kendilerine kalacaklar gaiplik kararı verilmesini ve payın kendilerine teslimini isteyebilir (m. 586).
- Hazinenin başvurusu: Sağ olup olmadığı bilinmeyen kimsenin malvarlığı veya ona düşen miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da yönetilenin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse Hazinenin istemi üzerine gaipliğine karar verilir (m. 588).
Sık yapılan hatalar
- Vasiyetname bulunduğunda geçersiz olduğunu düşünerek teslim etmemek.
- Kiralık kasayı vergi dairesi görevlisi olmadan açtırmaya çalışmak.
- Terekenin korunması ile mirasın paylaşılmasını karıştırmak.
- Gaiplik için bekleme süresi dolmadan dava açmak; ilan süresini takip etmemek.
- Gaiplik kararından sonra mirası teslim alırken güvence yükümlülüğünü atlamak.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 30-35, 584-588, 589-597
- 7338 sayılı Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu, m. 9, 18, 21, 23
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, m. 42
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 382-383