Trafik kazasında kusur oranı tek bir yerde belirlenmez: kaza tespit tutanağı, sigorta şirketinin hasar dosyası, ceza soruşturmasındaki bilirkişi raporu ve tazminat davasındaki bilirkişi raporu ayrı ayrı değerlendirme yapar. Kanun bazı hareketleri doğrudan asli kusur sayar; diğer hâllerde kusur yönetmelikteki esaslara göre paylaştırılır (KTK m. 84). Sigortanın belirlediği orana katılmıyorsanız Sigorta Tahkim Komisyonuna veya mahkemeye gidebilirsiniz; hukuk hâkimi ceza dosyasındaki kusur değerlendirmesiyle de bağlı değildir (KTK m. 97; TBK m. 74).
Bu yazı kusur oranının kim tarafından ve neye göre belirlendiğini, tutanaktaki madde numaralarının anlamını, asli ve tali kusur ayrımını, oranın nasıl öğrenileceğini, sigortaya, tahkime ve mahkemeye nasıl itiraz edileceğini, sürelerini ve kusurun tazminatı nasıl etkilediğini anlatır. Kaza anındaki yükümlülükler için trafik kazası sonrası yükümlülükler, işleten sorumluluğu için kusur ve işleten sorumluluğu yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Kusur oranını kim belirler?
- Kanunun asli kusur saydığı hâller
- Tutanaktaki madde numaraları ve "tali kusur"
- Kusur oranı nasıl öğrenilir?
- Kusur oranına itiraz adım adım
- Ceza dosyasında kusur
- Kusur oranı ne zaman belli olur, itiraz süresi var mı?
- Kusur oranı tazminatı ve primi nasıl etkiler?
- Yaya, yolcu ve kask-kemer durumu
- Sık yapılan hatalar
- Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
- Kaynaklar
Kusur oranını kim belirler?
Kusur oranını belirleyen merci, sürecin hangi aşamasında olduğunuza göre değişir ve bu değerlendirmeler birbirini kendiliğinden bağlamaz.
- Kaza tespit tutanağı: Ölümlü, yaralanmalı veya kolluğun el koyduğu kazalarda kazanın oluş nedenlerini, iz ve delillerini belirleyen trafik kaza tespit tutanağını trafik zabıtası, onun bulunmadığı yerlerde genel zabıta düzenler (KTK m. 83). Yalnız maddi hasarlı kazada taraflar, durumu aralarında yazılı olarak tespit ederek kaza yerinden ayrılabilir (KTK m. 81).
- Sigorta şirketi: Karşı tarafın trafik sigortacısı, hasar dosyasında tutanaktaki işaretlemeleri ve belgeleri esas alarak kusur oranını belirler ve ödemeyi buna göre yapar.
- Sigorta Tahkim Komisyonu: Uyuşmazlık tahkime giderse hakem, dosyadaki belgelere göre kusuru yeniden değerlendirir (Sigortacılık Kanunu m. 30).
- Mahkeme: Kusur teknik bilgi gerektirdiğinden mahkeme bilirkişi görüşü alır (HMK m. 266) ve kararı kendisi verir.
- Ceza soruşturması ve davası: Taksirle yaralama veya öldürmede ceza, failin kusuruna göre belirlenir; birden fazla kişinin kusuru varsa herkes kendi kusurundan sorumludur (TCK m. 22).
Hukuk hâkimi, kusurun olup olmadığına karar verirken ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle ve ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir; ceza hâkiminin kusur değerlendirmesi de hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m. 74). Yani tutanakta kusurlu gösterilmeniz veya sigortanın sizi kusurlu bulması son söz değildir.
Kanunun asli kusur saydığı hâller
Kanun, aşağıdaki hareketleri yapan sürücüyü kazada asli kusurlu sayar (KTK m. 84):
- Kırmızı ışıkta veya yetkili memurun dur işaretinde geçmek.
- Taşıt giremez işareti olan yola ya da bölünmüş yolda karşı yönün şeridine, rampasına veya bağlantı yoluna girmek.
- İkiden fazla şeritli yolda karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şeride veya yol bölümüne girmek.
- Arkadan çarpmak.
- Geçme yasağı olan yerde geçmek.
- Doğrultu değiştirme manevrasını yanlış yapmak, şeride tecavüz etmek.
- Kavşakta veya kaplamanın dar olduğu yerde geçiş önceliğine uymamak; manevraları düzenleyen genel şartlara uymamak.
- Yerleşim yeri dışındaki taşıt yolunda zorunlu hâl dışında park etmek veya duraklamak ve gerekli tedbirleri almamak.
- Park yerinde ya da taşıt yolu dışında kurallara uygun park edilmiş araca çarpmak.
Bu hareketlerden biri birden fazla sürücü tarafından yapılmışsa veya kaza bu listede olmayan bir kural ihlalinden doğmuşsa, kusur oranı yönetmelikteki esaslara göre tespit edilir (KTK m. 84). Örneğin arkadan çarpan sürücü kural olarak asli kusurludur; ancak öndeki araç aynı anda yanlış bir şerit değiştirme yapmışsa, kusur iki sürücü arasında paylaştırılabilir.
Tutanaktaki madde numaraları ve "tali kusur"
Tutanakta yazan "57/1-a", "53/1-b" gibi ifadeler, sürücünün ihlal ettiği Karayolları Trafik Kanunu maddesini ve fıkrasını gösterir; tek başına bir yüzde anlamına gelmez. Örneğin Kanunun 57. maddesi kavşaklarda geçiş hakkına ilişkin kuralları içerir ve kavşakta geçiş önceliğine uymamak asli kusur hâlleri arasındadır (KTK m. 57, 84).
Uygulamada "asli kusur", kazanın oluşmasında belirleyici olan kusuru; "tali kusur" ise kazaya katkısı daha sınırlı kalan kusuru anlatır. Sigorta şirketleri ve bilirkişiler, tutanaktaki ihlallere göre kusuru taraflar arasında oranlar. "Kusur oranı 100" ifadesi kazanın tamamen o sürücünün kusuruyla oluştuğunu, "kusur oranı 0" ise o sürücünün hiç kusurunun bulunmadığını anlatır. Kanun her ihlal için sabit bir yüzde öngörmez; oran somut olaya göre belirlenir.
Kusur oranı nasıl öğrenilir?
Kusur oranını öğrenmenin yolu, hangi değerlendirmeyi merak ettiğinize göre değişir:
- Kolluk tutanağı: Tutanağın bir örneğini kazaya el koyan birimden veya soruşturma dosyasından isteyebilirsiniz.
- Sigorta şirketinin değerlendirmesi: Hasar dosyanızın sonucu size bildirilir; bildirim gelmediyse şirkete yazılı başvurup kusur oranını ve dayandığı belgeleri isteyin. Sigortacı yazılı başvuruya 15 gün içinde cevap vermelidir (KTK m. 97).
- e-Devlet: Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezinin e-Devlet üzerindeki hizmetleriyle araç ve hasar kayıtlarına ilişkin bilgiler görüntülenebilir; hangi bilginin gösterildiğini hizmetin kendi sayfasında kontrol edin.
- Ceza dosyası: Yaralanmalı veya ölümlü kazada savcılığın aldırdığı bilirkişi raporu soruşturma dosyasındadır; mağdur veya şüpheli sıfatıyla dosyayı inceleyebilir veya bir avukat aracılığıyla örnek alabilirsiniz.
Kusur oranına itiraz adım adım
Kusur oranına itiraz için kanunda ayrı bir "kusur itiraz başvurusu" düzenlenmemiştir; itiraz, tazminat talebinin parçası olarak sigortaya, tahkime veya mahkemeye yapılır.
- Delilleri toplayın: Tutanak ve kroki, olay yeri ve hasar fotoğrafları, araç içi kamera ve çevre kameraları, tanık bilgileri, ekspertiz raporu. Kameraların kayıtları kısa sürede silinebildiğinden bunları hemen isteyin.
- Sigortaya yazılı itiraz edin: Hangi tespitin neden yanlış olduğunu (çarpışma noktası, şerit, ışık, hız) delilleriyle açıklayın. Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır (TBK m. 50).
- Cevabı bekleyin: Sigortacı 15 gün içinde yazılı cevap vermezse veya cevap talebinizi karşılamazsa dava açabilir ya da tahkime başvurabilirsiniz (KTK m. 97).
- Tahkime başvurun: Komisyona gidebilmek için sigorta şirketine başvurup olumsuz sonuç aldığınızı belgelemeniz gerekir; şirketin onbeş iş günü içinde yazılı cevap vermemesi de yeterlidir. Raportör onbeş gün içinde inceler, hakem dört ay içinde karar verir (Sigortacılık Kanunu m. 30).
- Veya dava açın: Mahkeme kusur için bilirkişi atar. Rapor size tebliğ edildikten sonra iki hafta içinde eksikliklerin tamamlanmasını, açıklama yapılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilirsiniz; hazırlık çok zorsa bu süre içinde başvurarak bir defaya mahsus ek süre alabilirsiniz (HMK m. 281).
- Delilleri korumak için delil tespiti isteyin: Araç onarılacak, yol düzenlenecek veya kayıtlar silinecekse dava açmadan önce bilirkişi incelemesi, keşif veya tanık dinlenmesi istenebilir (HMK m. 400).
Örnek: Tutanakta, şerit değiştirirken sizin karşı araca çarptığınız yazılmış olsun. Oysa araç kameranız, karşı aracın aniden sizin şeridinize girdiğini gösteriyor. Bu kaydı sigortaya yazılı itirazınıza ekler, sonuç alamazsanız tahkim başvurusuna koyar ve bilirkişiden kaydın incelenmesini istersiniz. Kusurun değişmesi hem alacağınız tazminatı hem de karşı tarafın talebini doğrudan etkiler.
Ceza dosyasında kusur
Yaralanmalı veya ölümlü kazada açılan ceza soruşturmasında da kusur incelenir; ceza, failin kusuruna göre belirlenir (TCK m. 22). Bu dosyadaki bilirkişi raporu tazminat sürecinde önemli bir delildir, ancak hukuk mahkemesi bu raporla bağlı değildir (TBK m. 74). Ceza dosyasında rapora karşı görüşlerinizi savcılığa veya mahkemeye yazılı olarak bildirebilir, ek rapor veya yeni bilirkişi isteyebilirsiniz. Ceza yargılamasının işleyişi için trafik kazasında ceza yargılaması yazımıza bakın.
Kusur oranı ne zaman belli olur, itiraz süresi var mı?
Kusur oranının belli olacağı gün kanunda yazılı değildir; sigorta dosyasında bu, belgelerin tamamlanmasına ve şirketin incelemesine bağlıdır. Yazılı başvurunuza sigortacının 15 gün içinde cevap vermesi gerekir (KTK m. 97). Mahkemede ve ceza dosyasında ise bilirkişi raporunun gelmesine bağlıdır.
Sigortanın kusur değerlendirmesine itiraz için ayrı bir hak düşürücü süre yoktur; ancak tazminat talebinin kendisi zamanaşımına tabidir. Maddi zarar talepleri, zararı ve sorumluyu öğrendiğiniz tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde kazadan başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar; kaza suç oluşturuyorsa ve ceza kanunundaki süre daha uzunsa o süre uygulanır (KTK m. 109). Mahkemedeki bilirkişi raporuna itiraz süresi ise iki haftadır (HMK m. 281).
Kusur oranı tazminatı ve primi nasıl etkiler?
Kusur oranı, kimin kime ne kadar ödeyeceğini belirler:
- Kendi kusurunuz: Hak sahibinin kendi kusuruna denk gelen tazminat talepleri zorunlu trafik sigortası kapsamı dışındadır (KTK m. 92). Kusurlar paylaştırıldıysa her taraf, karşı tarafın kusuruna düşen kısmı ister.
- İşletenler arasında: Birden çok aracın karıştığı kazada zarar, özel durumlar başka türlü paylaştırmayı haklı göstermedikçe kusur oranına göre paylaştırılır (KTK m. 88, 89).
- Zarar görenin kusuru: Kazanın oluşunda zarar görenin de kusuru varsa hâkim tazminatı indirebilir; zarar görenin veya üçüncü kişinin ağır kusuru işleteni sorumluluktan bile kurtarabilir (KTK m. 86; TBK m. 52).
- Prim: Trafik sigortası tarifelerinde hasar ödemesine neden olmayan işletenlerin primi indirilir, hasar ödemesine neden olanların primi yükseltilir (KTK m. 93). Kusurlu bulunup karşı tarafa ödeme yapılmasına neden olursanız, sonraki dönem priminiz etkilenebilir.
Yaya, yolcu ve kask-kemer durumu
Yayaya çarpan araçta işleten, kural olarak kusuru olmasa da sorumludur; ancak kazanın mücbir sebepten veya zarar görenin ya da üçüncü kişinin ağır kusurundan ileri geldiğini ve kendi tarafında kusur ya da araçta kazayı etkileyen bir bozukluk bulunmadığını ispat ederse sorumluluktan kurtulur. Sorumluluktan kurtulamasa bile yayanın kusuru tazminattan indirime yol açabilir (KTK m. 86).
Emniyet kemeri takmamak veya kask kullanmamak kazanın oluşumunda kusur değildir; ama zararın artmasına katkıda bulunduysa, zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında etkili olması nedeniyle tazminat indirilebilir (TBK m. 52). Hangi ölçüde indirim yapılacağı, yaralanmanın kemer veya kaskla önlenip önlenemeyeceğine dair bilirkişi değerlendirmesine bağlıdır.
Sık yapılan hatalar
- Tutanaktaki ifadeyi okumadan imzalamak; özellikle kendi aleyhinize yazılmış bir anlatımı düzeltmeden bırakmak.
- Kamera kayıtlarını silinmeden istememek.
- Sigortanın kusur değerlendirmesini kesin karar sanıp tahkim veya dava yolunu değerlendirmemek.
- Tutanaktaki madde numarasını kusur yüzdesi sanmak.
- Bilirkişi raporuna iki haftalık süre içinde itiraz etmemek.
- Ceza dosyasındaki raporu beklerken tazminat zamanaşımını kaçırmak.
Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
Kusur paylaşımı tazminatın büyük kısmını belirliyorsa, kazada yaralanma veya ölüm varsa, ceza dosyası ile tazminat dosyası aynı anda yürüyorsa ya da bilirkişi raporuna teknik bir itiraz hazırlamanız gerekiyorsa, bir avukattan destek almak yararlı olabilir.