Şüpheli olarak ifadeye davetiyeyle çağrılırsınız; davetiyede çağrılma nedeni ve gelmezseniz zorla getirileceğiniz yazılır (CMK m. 145). Gitmezseniz zorla getirme kararı, soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkiminden yakalama emri çıkarılabilir. İfadede avukat bulundurma hakkınız her zaman vardır; çocuklar, kendini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olanlar ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda avukat istem aranmaksızın baro tarafından görevlendirilir (CMK m. 150). Kimlik soruları dışında susma hakkınız vardır (CMK m. 147).
Bu yazı ifade çağrısının nasıl yapıldığını ve nasıl teyit edileceğini, ifadeye gitmemenin sonuçlarını, avukatın ne zaman zorunlu olduğunu ve baro avukatının nasıl atandığını, susma hakkını, ifade sırasında yasak yöntemleri, tutanak ve imzayı, gözaltı sürelerini ve ifadenin sicile etkisini anlatır. Gözaltı ve tutuklamaya itiraz için yakalama, gözaltı ve tutuklama yazısına, müdafiin dosya inceleme ve görüşme hakları için müdafi hakkı yazısına bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- İfadeye hangi sıfatla çağrıldığınızı öğrenin
- İfade çağrısı nasıl yapılır, nasıl teyit edilir?
- İfadeye gitmezsem ne olur?
- İfade vermeye kaç gün içinde gidilir?
- Avukat zorunlu mu? Barodan avukat ne zaman atanır?
- Susma hakkı ve diğer haklarınız
- Yasak yöntemler ve avukatsız kolluk ifadesi
- Tutanak, imza ve kayıt
- Gözaltı süresi ne kadar?
- İfade vermek sicile işler mi?
- Adım adım: ifade günü
- Sık yapılan hatalar
- Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
İfadeye hangi sıfatla çağrıldığınızı öğrenin
İlk iş, şüpheli olarak mı, tanık olarak mı, yoksa mağdur veya şikâyetçi olarak mı çağrıldığınızı öğrenmektir; haklarınız buna göre değişir. Şüpheli, soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir; iddianame kabul edildikten sonra sanık adını alır (CMK m. 2). Bu yazıdaki susma hakkı ve müdafi kuralları şüpheli içindir. Tanık olarak çağrıldıysanız gerçeği söyleme yükümlülüğünüz vardır; yakınlarınız aleyhine tanıklıktan çekinme gibi haklar için tanıklık yazısına bakabilirsiniz.
İfade çağrısı nasıl yapılır, nasıl teyit edilir?
İfadesi alınacak kişi davetiyeyle çağrılır; çağrılma nedeni açıkça belirtilir ve gelmezse zorla getirileceği yazılır (CMK m. 145). Davetiye tebligat yoluyla gelir; e-Devlet üzerinden elektronik tebligat adresiniz varsa oraya da düşebilir. Uygulamada kolluk telefonla da arayıp karakola davet edebilir. Telefonla gelen çağrılarda:
- Arayan kişiden adını, birimini ve soruşturma numarasını isteyin.
- Karakolun veya başsavcılığın numarasını resmî kaynaktan bulup kendiniz arayarak teyit edin.
- "İfadeniz için ücret yatırın", "hesabınızı güvenli hesaba aktarın" gibi talepler kesinlikle dolandırıcılıktır; hiçbir resmî ifade işlemi para gerektirmez.
- e-Devlet'te "Dava Dosyası Sorgulama" veya UYAP Vatandaş Portal üzerinden adınıza kayıtlı soruşturma olup olmadığını kontrol edin. Gizlilik kararı bulunan dosyalar her zaman görünmeyebilir.
İfadeye gitmezsem ne olur?
Davetiyeyle çağrıldığı hâlde gelmeyen şüpheli hakkında zorla getirme kararı verilebilir; soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen şüpheli hakkında savcının istemiyle sulh ceza hâkimi yakalama emri de düzenleyebilir (CMK m. 146 ve 98). İfadeye gitmemek tek başına ayrı bir suç değildir; ancak sonuçları ağırdır:
- Zorla getirme: Kararla çağrılan kişi derhâl, mümkün olmazsa yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran savcı, hâkim veya mahkemenin önüne götürülür ve ifadesi alınır (CMK m. 146/4). Zorla getirme ifade bitene kadar sürer.
- Yakalama emri: Yakalama emri çıkarıldığında kolluk sizi herhangi bir yerde, örneğin bir yol kontrolünde, yakalayabilir. Bu durum gözaltına alınmanıza yol açabilir.
- Savunma fırsatını kaçırmak: İfade, lehinize olan delillerin toplanmasını isteyebileceğiniz ilk andır. Gitmezseniz savcı dosyayı yalnızca karşı tarafın beyanlarıyla değerlendirebilir.
Tanık, bilirkişi, mağdur ve şikâyetçi için de çağrıya rağmen gelmemeleri hâlinde zorla getirme kararı verilebilir (CMK m. 146/7).
İfade vermeye kaç gün içinde gidilir?
Kanunda "şu kadar gün içinde gidilir" diye genel bir süre yoktur; davetiyede veya çağrıda belirtilen gün ve saatte gitmeniz gerekir (CMK m. 145). Belirtilen tarihte gidemeyecekseniz, hastalık raporu, yurt dışında bulunma veya sınav gibi mazeretinizi belgesiyle önceden çağıran birime bildirin ve yeni bir tarih isteyin. Mazeret bildirmeden gitmemek zorla getirme veya yakalama emri riskini doğurur. Başka bir şehirde yaşıyorsanız, ifadenizin bulunduğunuz yerdeki savcılık veya kolluk tarafından alınmasını talep edebilirsiniz; uygulamada bu yol sıkça kullanılır.
Avukat zorunlu mu? Barodan avukat ne zaman atanır?
Kural olarak ifadeye avukatla gitmek zorunlu değildir, ama her aşamada bir veya birden fazla avukatın yardımından yararlanma hakkınız vardır ve bu hak engellenemez (CMK m. 149). Avukat üç durumda karşınıza çıkar:
- Kendi seçtiğiniz avukat: Soruşturmada ifade alınırken en çok üç avukat hazır bulunabilir. Avukatınızın sizinle görüşme, ifade süresince yanınızda olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı kısıtlanamaz (CMK m. 149/2-3).
- İsteğiniz üzerine baro avukatı: Avukat seçecek durumda olmadığınızı söyler ve bir avukatın yardımını isterseniz baro tarafından bir müdafi görevlendirilir (CMK m. 147/1-c ve 150/1).
- Zorunlu müdafilik: Müdafii olmayan şüpheli çocuksa, kendisini savunamayacak derecede malulse veya sağır ve dilsizse istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir. Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan yürütülen soruşturma ve kovuşturmada da aynı kural uygulanır (CMK m. 150/2-3).
Müdafi, soruşturmada ifadeyi alan merciin istemi üzerine, soruşturmanın yapıldığı yer barosunca görevlendirilir; sonradan kendiniz avukat seçerseniz baro avukatının görevi sona erer (CMK m. 156). Görevlendirilen müdafinin tarifeye göre ödenen ücreti yargılama giderlerinden sayılır; dava sonunda mahkûmiyet, HAGB veya erteleme kararı verilirse yargılama giderleri sanığa yüklenir; beraat eden kişi yalnızca kendi kusurundan kaynaklanan giderleri öder (CMK m. 324, 325 ve 327).
Zorunlu müdafilik gerektiren bir dosyada müdafi bulunmadan ifade alınması önemli bir usul hatasıdır. Avukat istediğiniz hâlde avukat beklenmeden ifade alınmak isteniyorsa bunu tutanağa yazdırın.
Susma hakkı ve diğer haklarınız
Size yüklenen suç hakkında açıklama yapmamak kanuni hakkınızdır; ancak kimliğinize ilişkin sorulara doğru cevap vermek zorundasınız (CMK m. 147/1-a ve e). İfade başlamadan önce size şu haklarınız anlatılmalıdır:
- Size yüklenen suçun ne olduğu,
- Müdafi seçme hakkınız ve seçecek durumda değilseniz baro tarafından müdafi görevlendirilebileceği,
- Yakalandıysanız yakınlarınızdan istediğinize haber verileceği,
- Suç hakkında açıklama yapmama hakkınız,
- Şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteyebileceğiniz ve lehinize olan hususları ileri sürebileceğiniz.
Susma hakkı kısmen de kullanılabilir: bazı sorulara cevap verip bazılarına vermeyebilirsiniz. Ayrıca ifadenin herhangi bir anında avukatınızla görüşmek için ara isteyebilirsiniz. Suçlamayı kabul etmiyorsanız, lehinize olan tanıkları, kamera kayıtlarını veya yazışmaları belirterek toplanmalarını istemek, susmaktan çoğu zaman daha yararlıdır; bu kararı avukatınızla birlikte verin.
Yasak yöntemler ve avukatsız kolluk ifadesi
Şüphelinin beyanı özgür iradesine dayanmalıdır; kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehdit gibi yöntemlerle ve kanuna aykırı bir yarar vaat edilerek alınan ifadeler, rızayla verilmiş olsa bile delil olarak değerlendirilemez (CMK m. 148/1-3). İki kural daha önemlidir:
- Müdafi hazır bulunmadan kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148/4).
- Aynı olayla ilgili olarak ifadenin yeniden alınması gerekirse bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir (CMK m. 148/5).
Tutanak, imza ve kayıt
İfade bir tutanağa bağlanır; tutanakta işlemin yeri ve tarihi, hazır bulunanlar, haklarınızın hatırlatılıp hatırlatılmadığı ve tutanağın size ve hazır olan müdafiinize okunup imzalarınızın alındığı yazılır (CMK m. 147/1-i). İfade ve sorgu işlemlerinin kaydında teknik imkânlardan yararlanılır. İmzalamadan önce:
- Tutanağı baştan sona okuyun; söylemediğiniz bir cümle veya yanlış aktarılan bir ifade varsa düzeltilmesini isteyin.
- Düzeltme yapılmazsa imzadan çekinebilirsiniz; bu durumda imzadan çekinmenin nedeni tutanağa yazılır.
- Haklarınızın hatırlatıldığına dair bölümün gerçeğe uygun olduğunu kontrol edin.
- Talep ettiğiniz delillerin tutanağa geçtiğinden emin olun.
Gözaltı süresi ne kadar?
Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkime gönderilme için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; bu zorunlu süre de on iki saatten fazla olamaz (CMK m. 91/1). Diğer kurallar:
- Toplu suçlarda uzatma: Toplu olarak işlenen suçlarda delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı, gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasına yazılı emir verebilir. Uzatma emri gözaltındaki kişiye derhâl tebliğ edilir (CMK m. 91/3).
- Kolluk amirlerinin kararı: Suçüstü hâllerinde ve kanunda sayılan bazı suçlarda kolluk amirleri yirmi dört saate, toplumsal olaylar ve toplu suçlarda kırk sekiz saate kadar gözaltı kararı verebilir; kişi en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır (CMK m. 91/4).
- İtiraz: Yakalama, gözaltı ve süre uzatma emrine karşı gözaltındaki kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim evrak üzerinde inceleme yapıp yirmi dört saat dolmadan karar verir (CMK m. 91/5).
- Yakınlara haber: Yakalama, gözaltı ve süre uzatması savcının emriyle bir yakınınıza veya belirlediğiniz bir kişiye gecikmeksizin bildirilir (CMK m. 95).
- Mahsup: Gözaltında ve tutuklulukta geçen süreler, ileride hükmolunacak hapis cezasından indirilir (TCK m. 63).
Bu süreler CMK'daki genel kurallardır. Terörle mücadele kapsamındaki suçlar gibi bazı alanlarda özel kanunlar farklı düzenlemeler öngörebilir. Bazı ağır suçlarda (terör, örgüt faaliyeti çerçevesinde uyuşturucu ticareti gibi) gözaltındaki şüphelinin müdafiyle görüşme hakkı savcının istemi ve hâkim kararıyla yirmi dört saat kısıtlanabilir; bu süre içinde ifade alınamaz (CMK m. 154/2).
İfade vermek sicile işler mi?
Şüpheli olarak ifade vermek adli sicile işlenmez; adli sicile yalnızca kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri ve kanunda sayılan bazı kararlar kaydedilir (5352 sayılı Kanun m. 4). Soruşturma sonunda kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse de sicil kaydı oluşmaz. Ancak iki noktayı bilin:
- Soruşturma UYAP'ta kayıtlıdır ve yargı mercileri bunu görebilir.
- Kamu görevine atanacaklar hakkında yapılan arşiv araştırması, kişi hakkında devam eden veya sonuçlanmış soruşturma ve kovuşturmalardaki olguları da kapsar (7315 sayılı Kanun m. 4). Yani memuriyet başvurusunda geçmişte ifade verdiğiniz bir soruşturma, sonucu ne olursa olsun, değerlendirmeye konu olabilir.
Dava açılır ve sonunda HAGB verilirse durum için HAGB yazısına, mahkûmiyet kaydının silinmesi için adli sicil yazısına bakabilirsiniz.
Adım adım: ifade günü
- Hazırlık: Davetiyeyi, kimliğinizi ve olayla ilgili lehinize belgeleri (mesajlar, makbuzlar, rapor, tanık bilgileri) yanınıza alın.
- Sıfatınızı ve suçlamayı öğrenin: İfade başında size yüklenen suç anlatılmalıdır; anlamadığınız noktayı sorun.
- Avukat kararını verin: Avukatınızla gelmediyseniz ve avukat istiyorsanız bunu açıkça söyleyin; baro avukatı gelene kadar ifade vermeyebilirsiniz.
- Kısa ve tutarlı anlatın: Tahmin yürütmek yerine bildiğiniz olguları anlatın; bilmediğiniz konuda "bilmiyorum" deyin.
- Delil isteyin: Lehinize olan kamera kaydı, tanık veya yazışmaların toplanmasını isteyin.
- Tutanağı okuyun: İmzalamadan önce okuyun, düzeltme isteyin; bir örneğini avukatınız aracılığıyla alabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Davetiyeyi görmezden gelmek veya mazeret bildirmeden gitmemek; yakalama emriyle yolda gözaltına alınmak.
- Telefondaki "ifade" aramasını teyit etmeden para göndermek veya kişisel bilgi vermek.
- Susma hakkını kimlik sorularını da kapsayan bir hak sanmak.
- Avukat istediği hâlde, beklemeden ifade vermeyi kabul etmek.
- Tutanağı okumadan imzalamak.
- "Nasılsa sicile işlenmez" diyerek soruşturmayı önemsememek; arşiv araştırmasında görünebilir.
- Yakınınız gözaltına alındığında itiraz yolunu ve yirmi dört saatlik karar süresini bilmemek.
Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
Şüpheli olarak çağrıldıysanız, özellikle suçlama ağırsa, birden fazla şüpheli varsa, bilişim veya mali kayıtlar gibi teknik deliller söz konusuysa ya da gözaltına alınma ihtimali varsa ifadeden önce bir avukatla görüşmeniz yararlı olur. Alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda ve çocuklarda zaten müdafi görevlendirilmesi zorunludur.