Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkime veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez (CMK m. 91); tutuklama ise ancak kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller, bir tutuklama nedeni ve ölçülülük bir arada bulunursa hâkim kararıyla verilebilir (CMK m. 100). Tutuklama kararına kararı öğrendiğiniz günden itibaren iki hafta içinde itiraz edebilirsiniz (CMK m. 101 ve 268).
Bu yazı yakalama ve gözaltında haklarınızı, gözaltı sürelerini, tutuklamanın şartlarını, itiraz ve tahliye yollarını, tutukluluk sürelerini ve haksız tutuklama tazminatını anlatır.
Bu yazıda
- Yakalama, gözaltı ve tutuklama arasındaki fark
- Kimler, ne zaman yakalama yapabilir?
- Gözaltı koşulları, süreleri ve itiraz
- Yakalandığınızda haklarınız: bildirim, avukat, konsolosluk, sağlık
- Tutuklamanın şartları, gerekçesi ve kimin karar verdiği
- Tutuklamaya itiraz ve tahliye talebi
- Tutukluluk süreleri ve düzenli inceleme
- Haksız yakalama ve tutuklama için tazminat
- Yakınınız gözaltına alındığında yapılacaklar
Yakalama, gözaltı ve tutuklama aynı şey değildir
Yakalama kişinin özgürlüğünün fiilen kısıtlanması, gözaltı soruşturma için belirli koşullarla alıkonulması, tutuklama ise hâkim veya mahkeme kararıyla uygulanabilen ayrı bir koruma tedbiridir. Birinin uygulanması diğerinin mutlaka uygulanacağı anlamına gelmez (CMK m. 90-91 ve 100-101). Daha fazlası için gözaltı süresi, yakalama kararı ve tutuklama nedenleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kimler yakalama yapabilir?
- Herkes: Kişiye suçu işlerken rastlanması veya suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçma olasılığı ya da kimliğinin hemen belirlenememesi hâllerinde geçici olarak yakalama yapabilir. Yakaladığınız kişiyi kolluğa teslim edin (CMK m. 90/1).
- Kolluk: Tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, Cumhuriyet savcısına veya âmirlerine derhâl başvurma olanağı yoksa yakalama yetkisine sahiptir (CMK m. 90/2).
- Suçüstü: İşlenmekte olan suç, yeni işlenen fiilin ardından takip edilerek yakalanan kişinin suçu ya da fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kimsenin suçu suçüstü sayılır (CMK m. 2).
- Şikâyete bağlı suç: Soruşturması şikâyete bağlı suçlarda da çocuklara, hastalık veya malullük nedeniyle kendilerini idareden aciz kimselere karşı işlenen suçüstü hâllerinde yakalama şikâyete bağlı değildir. Şikâyetten önce yakalanırsa şikâyete yetkili kişiye bildirilir.
- Kaçak sanık: Kovuşturma evresinde kaçak sanık hakkında yakalama emri resen veya Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim veya mahkeme tarafından düzenlenir; emirde kişinin açık eşkâli, bilindiğinde kimliği ve yüklenen suç gösterilir (CMK m. 98).
Yakalandığınızda haklarınız
- Haklarınızın bildirilmesi: Kolluk, kaçmanızı veya zarar vermenizi önleyecek tedbirleri aldıktan sonra yakalanan kişiye kanuni haklarını derhâl bildirir. Hakların hangi saatte hatırlatıldığını tutanaktan kontrol edin (CMK m. 90/4).
- Savcıya bilgi: Yakalanıp kolluğa teslim edilen veya kolluk tarafından yakalanan kişi ve olay hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilir ve işlem savcının emri doğrultusunda yürütülür (CMK m. 90/5).
- Yakınlara bildirim: Şüpheli veya sanık yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına ya da belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir (CMK m. 95/1).
- Konsolosluk: Yakalanan yabancı yazılı olarak karşı çıkmazsa durumu, vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir. İstemiyorsanız karşı çıkma beyanını yazılı verin (CMK m. 95/2).
- Avukat: İfade veya sorgu başında müdafi seçecek durumda olmadığınızı ve avukat yardımı istediğinizi söylerseniz size baro tarafından müdafi görevlendirilir. Gözaltındaki kişinin avukatla görüşme ve ifadede yanında bulundurma hakkı engellenemez (CMK m. 147 ve 149). Görüşme talebi karşılanmıyorsa gerekçenin ve kararın avukat tarafından incelenmesi gerekir (CMK m. 154). Bkz. müdafi yardımından yararlanma hakkı.
- Sağlık kontrolü ve tutanak: Nezarethanelerin maddi koşulları, sağlık kontrolünün nasıl yapılacağı, gözaltı kayıt ve defterleri ile hangi tutanakların tutulacağı yönetmelikte gösterilir; gözaltı sürecinde sağlık raporu istemenizi ve tutanağa geçirtmenizi önerilir. Her soruşturma işlemi tutanağa bağlanır; tutanakta işlemin yeri, tarihi, başlama ve bitiş saati ile ilgili kişilerin isimleri yer alır ve ilgililere kendilerini ilgilendiren kısım okutturulup imzalatılır (CMK m. 99 ve 169).
- Kelepçe: Yakalanan veya tutuklanıp bir yerden diğerine nakledilen kişilere, kaçacağına ya da kendisi veya başkalarının hayat ve beden bütünlüğü bakımından tehlike arz ettiğine ilişkin belirtiler varsa kelepçe takılabilir (CMK m. 93).
Gözaltı: koşullar, süreler ve itiraz
Gözaltı, tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin suç işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunmasına bağlıdır. Yakalanan kişi savcılıkça bırakılmazsa gözaltına karar verilebilir (CMK m. 91).
- Genel süre: Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; bu zorunlu süre oniki saatten fazla olamaz. Bu yüzden yalnızca "yirmi dört saat" diyerek son saati hesaplamayın; yakalama saatini ve uzatma kararlarını avukatınızla kontrol edin.
- Toplu suçlar: Toplu olarak işlenen suçlarda delil toplamadaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı, gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatılmasına yazılı emir verebilir; uzatma emri gözaltındaki kişiye derhâl tebliğ edilir.
- Kolluk amirinin kararı: Yalnızca suçüstü hâlleriyle sınırlı olarak ve kanunda sayılan suçlarda mülki amirlerce belirlenen kolluk amirleri yirmi dört saate kadar gözaltı kararı verebilir. Toplumsal olaylar sırasında ve toplu suçlarda bu süre kırk sekiz saate kadardır; kişi en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır.
- Süre dolunca: Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir; sorguda müdafi de hazır bulunur. Aksi hâlde serbest bırakılmanız gerekir.
- İtiraz: Yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir. Hâkim incelemeyi evrak üzerinde yapar ve en geç yirmidört saat dolmadan sonuçlandırır.
- Hâkim kararıyla yakalama: Hâkim veya mahkemenin verdiği yakalama emri üzerine yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır; çıkarılamıyorsa yakalandığı yer adliyesinde sesli ve görüntülü iletişim sistemiyle sorgusu yapılır (CMK m. 94). Mesai saatleri dışında ifade almak amacıyla düzenlenen emir üzerine yakalanan ve belirlenen tarihte hazır bulunmayı taahhüt eden kişinin serbest bırakılması savcı tarafından emredilebilir; bu hüküm her emir için yalnızca bir kez uygulanır.
- Denetim: Cumhuriyet başsavcıları veya görevlendirecekleri savcılar nezarethaneleri, ifade alma odalarını, gözaltı neden ve sürelerini ve ilgili kayıtları denetler (CMK m. 92).
Tutuklamanın şartları
Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni birlikte bulunmalıdır; ayrıca tutuklama işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiriyle ölçülü olmalıdır (CMK m. 100/1).
- Tutuklama nedenleri: Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması ya da kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular bir nedendir. Delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapma girişimine ilişkin kuvvetli şüphe de tutuklama nedeni sayılabilir (CMK m. 100/2).
- Katalog suçlar: Kanunda sayılan katalog suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri varsa tutuklama nedeni var sayılabilir. Bu bir karinedir; tutuklamanın ölçülü olması ve adli kontrolün yetersiz kalması şartları ayrıca aranır. Katalog suç isnadı otomatik tutuklama sonucu doğurmaz (CMK m. 100/3 ve 101). Bkz. katalog suçlar.
- Tutuklama yasağı: Sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda ya da vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez; bu hâllerde adli kontrol uygulanabilir (CMK m. 100/4 ve 109). Bkz. adli kontrol.
- Kim karar verir: Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde savcının istemi üzerine veya resen mahkeme karar verir.
- Gerekçe: Kararda kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenlerinin varlığı, tutuklamanın ölçülü olduğu ve adli kontrolün yetersiz kalacağı somut olgularla açıkça gösterilir. Karar size sözlü bildirilir ve bir örneği verilir (CMK m. 101/2).
- Talep reddedilirse: Tutuklama kararı verilmezse şüpheli veya sanık derhâl serbest bırakılır; bu karara itiraz edilebilir ve itiraz mercii yakalama emri de düzenleyebilir.
- Yakınlara haber: Tutuklamadan ve uzatma kararlarından tutuklunun bir yakınına veya belirlediği kişiye hâkimin kararıyla gecikmeksizin haber verilir. Yabancı tutuklunun durumu, yazılı karşı çıkmazsa konsolosluğuna bildirilir (CMK m. 107).
- Özel durumlar: Gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş kadın şüphelinin ve ağır hastalık ya da engellilik nedeniyle ceza infaz kurumunda hayatını yalnız sürdüremeyen şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol kararı verilebilir (CMK m. 109/4). Tutukluluk süreleri, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar bakımından dörtte üç oranında uygulanır (CMK m. 102/5).
Tutuklamaya itiraz ve tahliye talebi
İtiraz ve tahliye talebi birbiriyle bağlantılı ama farklı başvurulardır. İtiraz belirli bir kararın incelenmesini, tahliye talebi ise mevcut tutukluluğun sona erdirilmesini amaçlar.
- İtiraz süresi ve mercii: Kararı öğrendiğiniz günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek dilekçeyle itiraz edebilirsiniz. Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrol kararlarına itirazı yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK m. 101 ve 268). Bkz. tutukluluğa itiraz.
- Tahliyeyi durdurmaz: İtiraz, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılması sonucunu doğurmaz; ancak kararı veren makam veya merci yine de geri bırakılmasına karar verebilir (CMK m. 269).
- Savcı görüşü: İtiraz üzerine savcıdan görüş alınırsa bu görüş şüpheli, sanık veya müdafiine bildirilir; üç gün içinde kendi görüşünüzü bildirme hakkınız vardır (CMK m. 270/2).
- Kesinlik: Kural olarak merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir; ancak ilk defa itiraz mercii tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (CMK m. 271/4).
- Tahliye talebi: Soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmeyi isteyebilirsiniz (CMK m. 104). Merci, savcı, şüpheli, sanık veya müdafiin görüşünü aldıktan sonra üç gün içinde istemin kabulüne, reddine veya adli kontrol uygulanmasına karar verir; örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda bu süre yedi gündür (CMK m. 105/1). Dosya bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya geldiğinde karar ilgili daire veya Yargıtay Ceza Genel Kurulunca dosya üzerinden verilir (CMK m. 104/3).
- Savcının serbest bırakması: Soruşturma evresinde savcı, adli kontrol veya tutuklamanın artık gereksiz olduğu kanısına varırsa şüpheliyi resen serbest bırakır (CMK m. 103/2).
- Adres bildirimi: Salıverilmeden önce yetkili yargı merciine veya tutukevi müdürüne adresinizi ve varsa telefon numaranızı bildirmekle yükümlüsünüz; sonraki adres değişikliklerini bildirmezseniz eski adrese tebligat yapılacağı ihtar edilir (CMK m. 106).
Tutukluluk süreleri ve düzenli inceleme
- En çok süre: Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıldır; zorunlu hâllerde altı ay daha uzatılabilir. Ağır ceza işlerinde en çok iki yıldır ve gerekçeyle uzatılabilir; uzatma toplamı genelde üç yılı geçemez (CMK m. 102). Bazı suç gruplarında üst sınır beş yıldır.
- Soruşturma evresi: Tutukluluk süresi ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ayı, ağır ceza işlerinde bir yılı geçemez; bazı suç gruplarında bu süre en çok bir yıl altı ay olup gerekçeyle altı ay daha uzatılabilir (CMK m. 102/4). Bkz. tutukluluk süresi.
- İnceleme sıklığı: Soruşturma evresinde tutukevinde bulunduğunuz süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla sulh ceza hâkimi tutukluluğun devamının gerekip gerekmediğine karar verir. Kovuşturmada mahkeme her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında resen karar verir (CMK m. 108).
Haksız yakalama ve tutuklama için tazminat
Kanunda sayılan hâllerde maddi ve manevi zararlar Devletten istenebilir. Örneğin kanuna aykırı yakalanma veya tutuklanma, kanuni gözaltı süresinde hâkim önüne çıkarılmama ya da tutuklandıktan sonra kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilmesi bu hâllerdendir (CMK m. 141). Her beraat veya tahliye aynı değerlendirmeyi gerektirmez; başvuru sebebi, kararın kesinleşmesi ve yetkili merci ayrı ayrı incelenir.
- Süre: Karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar veya hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde tazminat isteminde bulunulabilir (CMK m. 142/1).
- Dilekçe: Açık kimlik ve adresinizi, zarara uğradığınız işlemi ve zararın niteliği ile niceliğini yazın ve belgelerini ekleyin. Bilgi veya belge eksik olursa mahkeme bir ay içinde tamamlanmasını ister.
- Kimlere karşı: Hâkimler ve Cumhuriyet savcılarının kararları veya işlemleri nedeniyle tazminat davaları ancak Devlet aleyhine açılabilir; Devlet, görevi kötüye kullananlara bir yıl içinde rücu eder.
- Kanun yolu: İstemde bulunan, Cumhuriyet savcısı veya Hazine temsilcisi karara karşı istinaf yoluna başvurabilir; bölge adliye mahkemelerince bu fıkra uyarınca verilen kararlar kesindir (CMK m. 142/8).
- İstisna: Genel veya özel af, şikâyetten vazgeçme, uzlaşma gibi nedenlerle kovuşturmaya yer olmadığına veya davanın düşmesine karar verilenler kanuna uygun yakalanma, adli kontrol veya tutuklama için tazminat isteyemez (CMK m. 144). Bkz. haksız tutuklama tazminatı.
Yakınınız gözaltına alındıysa nereden başlamalısınız?
Yakınınızın götürüldüğü birimi, yakalama zamanını ve biliniyorsa soruşturma numarasını öğrenin. Avukat talebini iletin; sağlık veya ilaç ihtiyacı varsa bunu da bildirin. Tutuklanan kişinin ailesi karar ve dosya bilgilerini, kişinin sağlık durumunu ve ulaşılabilir iletişim bilgilerini düzenlemelidir; iş, ikamet veya bakıma muhtaç yakınlara ilişkin belgeler somut gerekçelerle ilgiliyse avukata iletilebilir. Belgeler tek başına tahliye garantisi sağlamaz.
Sık yapılan hatalar
- Gözaltı süresini yalnızca "yirmi dört saat" diye hesaplamak ve yakalama saatini not etmemek.
- İtiraz dilekçesinde genel metin kopyalamak; tutuklamanın somut gerekçelerini ve alternatif tedbirleri ele almamak.
- İtiraz süresini kararı öğrenme tarihinden değil, tahminle hesaplamak.
- Tutuklama ile tahliye talebini aynı sanmak.
- Tazminat için kesinleşme tebliğ tarihini kaydetmemek.
Kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 2, 90-109, 141-144, 147-154, 169, 267-271