Tedbir nafakası, boşanma davası açılınca hâkimin davanın devamı süresince eşlerin geçimi ve çocukların bakımı için kendiliğinden aldığı geçici bir önlemdir (TMK m. 169); dava açmadan ayrı yaşama hâlinde de istenebilir (TMK m. 197). Nafaka ödenmezse alacaklı ilamlı icra takibi yapabilir, maaşa haciz koydurabilir ve şikâyet üzerine borçlu hakkında üç aya kadar tazyik hapsi istenebilir (İİK m. 32 ve 344).
Bu yazı tedbir nafakasının kimlere, ne zaman ve hangi ölçüyle bağlandığını, ne zaman sona erdiğini, nafaka kararlarının kesinleşmeden icraya konulup konulamayacağını, nafaka ödenmediğinde izlenecek adımları, maaş haczini, tazyik hapsini ve birikmiş nafakanın zamanaşımını anlatır.
Bu yazıda
- Tedbir nafakası nedir, kimler isteyebilir?
- Tedbir nafakası ne zaman başlar, ne kadar sürede bağlanır?
- Miktar neye göre belirlenir?
- Tedbir nafakası ne zaman biter?
- Nafaka kararı kesinleşmeden icraya konulabilir mi?
- Nafaka ödenmezse adım adım ne yapılır?
- Tazyik hapsi nasıl işler?
- Birikmiş nafaka ve zamanaşımı
- Sık yapılan hatalar
- Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
- Kaynaklar
Tedbir nafakası nedir, kimler isteyebilir?
Tedbir nafakası, eşler arasındaki geçim yükümlülüğünün evlilik sona erene kadar yerine getirilmesini sağlayan geçici bir nafakadır; kanun bunun için kusur şartı aramaz (TMK m. 169 ve 197).
Eşler evlilik birliğinin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılmakla yükümlüdür (TMK m. 186). Bu yükümlülük, eşler ayrı yaşamaya başlasa da boşanma davası açılsa da evlilik sona erinceye kadar devam eder. Tedbir nafakası dört farklı yoldan istenebilir:
- Boşanma veya ayrılık davası sırasında: Hâkim, davanın devamı süresince eşlerin barınması, geçimi ve çocukların bakımı için gerekli geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m. 169). Yine de talebinizi dilekçede açıkça yazmanız, hâkimin dosyaya daha erken bakmasını sağlar.
- Dava açmadan ayrı yaşanıyorsa: Ortak hayat yüzünden kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddi biçimde tehlikeye düşen eş ayrı yaşama hakkına sahiptir. Ayrı yaşama haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, istem üzerine bir eşin diğerine yapacağı parasal katkıya karar verir (TMK m. 197).
- Birlikte yaşanırken: Eşlerden birinin istemi üzerine hâkim ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler; ev işleri ve çocuk bakımı da katkı sayılır. Bu katkılar geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir (TMK m. 196).
- Şiddet varsa: 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma kararı veren hâkim, şiddet uygulayan ailenin geçimini sağlıyorsa ve Medeni Kanun'a göre nafakaya hükmedilmemişse, talep edilmese dahi tedbir nafakasına hükmedebilir (6284 sayılı Kanun m. 5). Koruma kararı süreci için koruma kararı yazımıza bakabilirsiniz.
Ortak çocuk varsa çocuğun ihtiyaçları için de aynı yolla tedbir nafakası bağlanır. Hâkim, eşlerin ergin olmayan çocukları için ana ve baba ile çocuklar arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre gereken önlemleri alır (TMK m. 197).
Tedbir nafakası ne zaman başlar, ne kadar sürede bağlanır?
Kanun tedbir nafakası için bir gün sayısı öngörmez; hâkim, dava açılınca geçici önlemleri kendiliğinden alır ve bunu genellikle dosyayı ilk incelediği aşamada veya ilk duruşmada ara kararla yapar (TMK m. 169).
Uygulamada tedbir nafakası kural olarak dava tarihinden itibaren başlatılır. Yani ara karar birkaç hafta sonra verilse bile, dava tarihinden ara karar tarihine kadar geçen aylar için de nafaka borcu doğar. Kararın ne zaman verildiği mahkemenin iş yüküne bağlıdır. Acil bir geçim sıkıntısı varsa bunu belgeleriyle birlikte dilekçede veya ayrı bir dilekçeyle bildirmeniz yerinde olur.
Örnek: Boşanma davası açan ve geliri olmayan bir eş, dilekçesinde hem kendisi hem de yanındaki çocuk için tedbir nafakası ister. Hâkim ilk duruşmada iki ayrı tedbir nafakasına karar verir ve başlangıcı dava tarihi olarak gösterir. Davalı eş, dava tarihinden karar tarihine kadar biriken ayları da ödemekle yükümlü olur.
Tedbir nafakasının miktarı neye göre belirlenir?
Miktar, eşlerin birliğin giderlerine güçleri oranında katılma yükümlülüğü esas alınarak, tarafların gelirleri, giderleri ve evlilik içindeki yaşam düzeyi değerlendirilerek belirlenir (TMK m. 186 ve 197).
Hâkim tarafların beyanlarını, maaş bordrolarını, banka hesaplarını, kira ve okul giderlerini ve gerekirse kurumlardan getirteceği kayıtları dikkate alır. Çocuk için bağlanan nafakada çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri gözetilir (TMK m. 330). Kanunda sabit bir oran veya tutar yoktur; internette dolaşan “nafaka hesaplama” tabloları mahkemeyi bağlamaz.
Tedbir nafakası ne zaman biter?
Tedbir nafakası dava süresince ödenir; boşanma kararı kesinleşince sona erer ve mahkeme hükmetmişse yerini yoksulluk ve iştirak nafakası alır (TMK m. 169).
- Boşanma kabul edilirse: Karar kesinleşene kadar tedbir nafakası devam eder. İstinaf ve temyiz aşamasında da ödeme sürer.
- Dava reddedilirse: Ret kararı kesinleşince davaya bağlı tedbir nafakası da sona erer. Ayrı yaşama haklı bir sebebe dayanıyorsa, eş bundan sonrası için ayrı yaşama hükümlerine göre parasal katkı isteyebilir (TMK m. 197).
- Koşullar değişirse: Ayrı yaşama nedeniyle alınan önlemlerde hâkim, koşullar değiştiğinde eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse önlemi kaldırır (TMK m. 200). Boşanma davası sürerken de gelirlerde önemli bir değişiklik olursa geçici önlemin yeniden değerlendirilmesi istenebilir.
Boşanmadan sonraki nafakaların ne zaman bittiği için nafaka kaç yıl ödenir yazımıza bakabilirsiniz.
Nafaka kararı kesinleşmeden icraya konulabilir mi?
Evet; istinaf ve temyiz kararın icrasını durdurmaz ve kanun nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına izin vermez (HMK m. 350 ve 367).
Aile hukukuna ilişkin kararlar kural olarak kesinleşmedikçe yerine getirilemez; ancak kanun nafaka kararlarını bu konuda ayrıca düzenlemiş ve icranın geri bırakılmasına karar verilemeyeceğini açıkça yazmıştır (HMK m. 367). Bu nedenle tedbir nafakasına ilişkin ara karar ve boşanma kararındaki nafaka hükmü, kesinleşme beklenmeden icra dairesine verilebilir. Boşanma hükmünün kendisi, soyadı ve nüfus kaydı gibi sonuçlar ise ancak kesinleşmeden sonra doğar.
Nafaka ödenmezse adım adım ne yapılır?
Ödenmeyen nafaka için ilamlı icra takibi başlatılır; borçluya icra emri gönderilir ve yedi gün içinde ödeme yapmazsa haciz ve tazyik hapsi yollarına gidilebilir (İİK m. 32 ve 344).
- Kararın onaylı örneğini alın. Tedbir nafakası ara kararını veya nafaka hükmünü içeren kararın onaylı örneğini mahkemeden ya da UYAP üzerinden edinin.
- İcra dairesinde ilamlı takip başlatın. Takip talebinde ödenmeyen ayları ve varsa kararda yazılı artış oranını gösterin. Gelecekte doğacak aylık nafakalar da aynı dosyada takip edilebilir.
- İcra emri tebliğ edilir. Borçluya, borcu yedi gün içinde ödemesi, ödemezse cebri icra yapılacağı ve mal beyanında bulunması gerektiği ihtar edilir (İİK m. 32).
- Haciz isteyin. Ödeme yapılmazsa maaş, banka hesabı, araç ve taşınmaz gibi malvarlığına haciz konulması istenir. Maaşlar, borçlu ve ailesinin geçinmesi için gerekli miktar düşüldükten sonra haczedilebilir; haczedilecek miktar dörtte birden az olamaz (İİK m. 83). Sosyal Güvenlik Kurumunun bağladığı aylıklar kural olarak haczedilemese de nafaka borçları bu yasağın dışındadır (5510 sayılı Kanun m. 93).
- Tazyik hapsi için şikâyette bulunun. Nafaka kararının gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında alacaklının şikâyeti üzerine icra mahkemesi üç aya kadar tazyik hapsine karar verir (İİK m. 344). Şikâyet, takibin yapıldığı yerdeki icra mahkemesine yapılır (İİK m. 348).
- Evlilik sürüyorsa borçlulara ödeme emri isteyin. Eşlerden biri birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmezse hâkim, onun borçlularına, örneğin işverenine, ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebilir (TMK m. 198).
- Çocuk nafakasında güvence isteyin. Ana veya baba nafaka yükümlülüğünü sürekli ve ısrarla yerine getirmezse ya da kaçma hazırlığı içindeyse hâkim gelecekteki nafaka için uygun bir güvence verilmesine karar verebilir (TMK m. 334).
İlamlı ve ilamsız takip arasındaki fark için ilamlı takip ve icra emri yazımıza bakabilirsiniz.
Nafaka ödemeyene hapis cezası var mı? Tazyik hapsi nasıl işler?
Nafaka ödememenin yaptırımı bir ceza değil, ödemeye zorlamak için uygulanan tazyik hapsidir; süresi üç aya kadardır ve borçlu kararın gereğini yerine getirirse tahliye edilir (İİK m. 344).
- Kim ister: Tazyik hapsi kendiliğinden uygulanmaz; alacaklının icra mahkemesine şikâyeti gerekir.
- Şikâyet süresi: Şikâyet hakkı fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m. 347). Bu nedenle ödenmeyen aylar için şikâyeti uzun süre bekletmemek gerekir.
- Ödeyince ne olur: Hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir (İİK m. 344).
- Kaldırma veya azaltma davası varsa: Borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması için dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler göz önünde tutularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir (İİK m. 344). Bu imkân, nafaka borcunu ortadan kaldırmaz.
İcra hukukundaki diğer hapis türleri için icra hukukunda hapis yazımıza, uygulamadaki ayrıntılar için nafaka ödememe cezası yazımıza bakabilirsiniz.
Birikmiş nafaka zamanaşımına uğrar mı?
Her ayın nafakası ayrı ayrı muaccel olur ve ödenmedikçe birikir; ilamlı takip ise son işlemden itibaren on sene geçmekle zamanaşımına uğrar (İİK m. 39).
Çocuk nafakası her ay peşin olarak ödenir (TMK m. 330). Bu nedenle ödenmeyen her ay, o ayın başından itibaren takip edilebilir hâle gelir. İcra takibini başlattıktan sonra dosyayı uzun süre işlemsiz bırakmamak gerekir; çünkü zamanaşımı son işlemden itibaren hesaplanır. Tazyik hapsi için şikâyet süresi ise çok daha kısadır ve yukarıda anlatılan üç aylık ve bir yıllık sürelere tabidir (İİK m. 347).
Nafaka borçlusu ölürse, ölüm tarihine kadar birikmiş ve ödenmemiş nafaka terekenin borcu olur; mirası reddetmeyen mirasçılar mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumludur (TMK m. 599).
Sık yapılan hatalar
- Tedbir nafakası talebini dilekçeye yazmamak: Hâkim kendiliğinden karar verebilse de açık talep ve belgeler süreci hızlandırır.
- Ara kararın kesinleşmesini beklemek: Nafaka kararları kesinleşme beklenmeden icraya konulabilir.
- Tazyik hapsi şikâyetini geciktirmek: Şikâyet hakkı öğrenmeden itibaren üç ayda düşer.
- Elden ödeme yapmak veya almak: Ödeme tartışmalı hâle gelir; banka yoluyla ve açıklamalı ödeme yapın.
- Borçlu olarak gelir düştüğü için ödemeyi kesmek: Önce mahkemeden azaltma isteyin; karar olmadan borç işlemeye devam eder.
- Kararda yazılı artışı takip talebine eklememek: Fark ayrıca istenmek zorunda kalınır.
Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
Borçlunun malvarlığı bilinmiyorsa, birden fazla icra dosyası ve haciz sırası varsa, borçlu yurt dışındaysa ya da tazyik hapsi ile nafaka azaltma davası aynı anda yürüyorsa sürelerin kaçırılmaması önem kazanır. Bu durumlarda takip talebini ve şikâyet dilekçesini hazırlamadan önce bir avukatla görüşmek yararlı olur. Ödeme gücünüz yoksa icra takibi için de adli yardım istenebilir.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 169, 186, 196-198, 200, 330, 334, 599
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, m. 32, 39, 83, 344, 347, 348
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 350, 367
- 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, m. 5
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m. 93