Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden, bulunduran ya da kullanan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır; ancak soruşturmada savcılık önce beş yıl süreyle kamu davasının açılmasını erteler (TCK m. 191/1-2). Bu sürede en az bir yıl denetimli serbestlik uygulanır ve gerekirse tedavi verilir. Kişi yükümlülüklerine uyar ve yeniden kullanmazsa hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; yeniden kullanırsa dava açılır.
Bu yazı uyuşturucu kullanma suçunun cezasını, ilk yakalanmada ne olduğunu, erteleme süresindeki denetimli serbestlik ve tedaviyi, idrar veya kan testinin sonuçlarını, ertelemenin nasıl bozulduğunu, dava açılırsa HAGB ve erteleme imkânlarını, "kaç kez" sorusunu, kendiliğinden tedaviye başvurmayı ve sicil ile memuriyete etkisini anlatır. Konunun kısa özeti için uyuşturucu kullanma suçu, ticaretle farkı için uyuşturucu ticareti yazılarına; silah ve toplantı suçlarıyla birlikte genel anlatım için uyuşturucu, silah ve toplantı yazısına bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Uyuşturucu kullanma cezası ne kadar?
- İlk yakalanmada ne olur? Beş yıl erteleme
- Denetimli serbestlik ve tedavi nasıl işler?
- İdrar testi pozitif çıkarsa ne olur?
- Erteleme ne zaman bozulur?
- Dava açılırsa: HAGB, erteleme ve paraya çevirme
- Kaç kez erteleme verilir?
- Kendiliğinden tedaviye başvurmak ve bilgi vermek
- Kullanma mı, ticaret mi?
- Sicil, memuriyet ve arşiv kaydı
- Cezaevinde veya denetimli serbestlikte tedavi
- Sık yapılan hatalar
- Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
Uyuşturucu kullanma cezası ne kadar?
Kanundaki ceza iki yıldan beş yıla kadar hapistir; fiil okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi yerlerin yakınında işlenirse ceza yarı oranında artırılır (TCK m. 191/1 ve 10). Suç dört ayrı davranışı kapsar: kullanmak için satın almak, kabul etmek, bulundurmak ve kullanmak. Artırım için fiilin bu tür bina ve tesislerin veya çevre duvarı, tel örgü gibi işaretlerle belirlenen sınırlarının iki yüz metreden yakın mesafesindeki umumi veya umuma açık yerlerde işlenmesi gerekir.
Kanundaki ceza aralığı ile kişinin fiilen alacağı sonuç farklıdır. Uyuşturucu kullanma suçunda yargılama çoğu zaman hiç başlamaz; çünkü kanun ilk aşamada zorunlu bir erteleme öngörür. Dava ancak erteleme süresi bozulursa açılır.
İlk yakalanmada ne olur? Beş yıl erteleme
Bu suçtan başlatılan soruşturmada savcılık, CMK'nın 171. maddesindeki genel şartları aramaksızın, beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verir (TCK m. 191/2). Bu karar savcının takdirine bırakılmış değildir; şüphelinin kullanmak amacıyla bulundurduğu ya da kullandığı anlaşılırsa verilmesi gerekir. Süreç genellikle şöyle işler:
- Yakalama ve ifade: Kolluk maddeyi muhafaza altına alır, gerekirse tahlil için örnek alınır ve ifadeniz alınır. İfade sırasındaki haklarınız için ifade verme yazısına bakabilirsiniz.
- Erteleme kararı: Savcı beş yıllık erteleme kararı verir ve sizi, yükümlülüklere uymamanın veya yasakları ihlal etmenin sonuçları konusunda uyarır. Karar kolluk birimlerine de bildirilir.
- Denetimli serbestlik: Dosya denetimli serbestlik müdürlüğüne gönderilir; size müdürlüğe başvurmanız için tebligat yapılır.
- Beş yılın sonu: Erteleme süresi boyunca yükümlülüklere aykırı davranmaz ve yasakları ihlal etmezseniz hakkınızda kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir (TCK m. 191/7).
Denetimli serbestlik ve tedavi nasıl işler?
Erteleme süresi içinde şüpheli hakkında en az bir yıl denetimli serbestlik tedbiri uygulanır; bu süre müdürlüğün teklifiyle veya savcının kararıyla altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir (TCK m. 191/3). Bu madde 7445 sayılı Kanunla 2023'te değiştirildi. Denetimli serbestlik süresinde:
- Gerek görülürse tedaviye tabi tutulursunuz; tedavi ilgili sağlık kurumunda ayaktan veya yatarak yürütülür.
- Savcı, uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanıp kullanmadığınızı tespit etmek için yılda en az iki defa ilgili kuruma sevkinize karar verir. Bu sevkler genellikle haber verilmeden yapılır.
- Müdürlükte bağımlılık farkındalığı ve rehberlik programlarına katılmanız istenir.
- Müdürlüğün çağrılarına, denetim planına ve uyarılarına uymanız gerekir.
Denetimli serbestlik süresi ile erteleme süresi aynı şey değildir. Erteleme beş yıl sürer; denetimli serbestlik bu beş yılın içinde en az bir yıl uygulanır ve uzatılmadıysa sona erer. Denetimli serbestlik bittikten sonra da erteleme süresi dolana kadar yeniden kullanmamanız gerekir. Ayrıntılı kurallar için denetimli serbestlik yazısına bakabilirsiniz.
İdrar testi pozitif çıkarsa ne olur?
Erteleme süresi içinde uyuşturucu veya uyarıcı madde kullandığınızın tespiti ihlal sayılır ve hakkınızda kamu davası açılır (TCK m. 191/4-c). Bu durumda yeniden kullanma için ayrı bir soruşturma açılmaz; yeni kullanma, ilk dosyanın ihlal nedeni olarak değerlendirilir (TCK m. 191/5). Testle ilgili dikkat edilecek noktalar:
- Teste gitmemek: Sevk edildiğiniz test için kuruma başvurmamak bir yükümlülük ihlalidir. Kanun bu tür ihlallerde "uymamakta ısrar" arar; tek bir mazeretli devamsızlık ile ısrarlı ihlal aynı değildir. Mazeretinizi belgesiyle hemen müdürlüğe bildirin.
- İlaç kullanımı: Hekim tarafından reçeteyle verilen ve test sonucunu etkileyebilecek bir ilaç kullanıyorsanız reçete ve raporunuzu teste giderken yanınızda bulundurun ve müdürlüğe önceden bildirin.
- Sonuca itiraz: Sonucun hatalı olduğunu düşünüyorsanız, dava açıldığında yargılamada bilirkişi incelemesi ve numunenin yeniden incelenmesi gibi delilleri talep edebilirsiniz.
Erteleme ne zaman bozulur?
Erteleme süresi içinde yükümlülüklere veya tedavinin gereklerine uymamakta ısrar etmek, tekrar kullanmak için uyuşturucu satın almak, kabul etmek veya bulundurmak ya da uyuşturucu kullanmak hâllerinde kamu davası açılır (TCK m. 191/4). Üç ihlal türü vardır:
- Yükümlülüklere uymamakta ısrar: Denetimli serbestlik programına, tedaviye veya test sevklerine ısrarla uymamak.
- Yeniden edinme: Kullanmak için tekrar madde satın almak, kabul etmek veya bulundurmak.
- Yeniden kullanma: Test veya başka bir delille kullanmanın tespit edilmesi.
Bu hâllerde ertelenen ilk fiil için dava açılır. Mahkeme bu davada suçun sabit olup olmadığını, delilleri ve savunmanızı değerlendirir; dava açılması mahkûmiyetin kesin olduğu anlamına gelmez.
Dava açılırsa: HAGB, erteleme ve paraya çevirme
Dava açılırsa, maddede aksine hüküm bulunmayan hâllerde CMK'nın hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin 231. maddesi uygulanır; yani şartlar varsa mahkeme HAGB kararı verebilir (TCK m. 191/9). Mahkemenin sonuçta belirlediği ceza iki yıl veya daha az hapis olursa HAGB ya da hapis cezasının ertelenmesi gündeme gelebilir. Ayrıntılar için HAGB yazısına bakabilirsiniz.
- Paraya çevirme: Hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezası kısa süreli hapis cezasıdır ve adli para cezasına çevrilebilir (TCK m. 49/2 ve 50). Uyuşturucu kullanma suçunun alt sınırı iki yıl olduğundan, indirimlerden sonra bile ceza çoğu dosyada bir yılın üzerinde kalır; bu nedenle paraya çevirme seyrek görülür.
- Ticaret davasında: Uyuşturucu ticareti veya kullanmayı kolaylaştırma suçundan yürütülen kovuşturmada fiilin aslında yalnızca kullanma suçu olduğu anlaşılırsa, sanık hakkında bu madde çerçevesinde HAGB kararı verilir (TCK m. 191/8).
- Hapis cezası infaz edilirse: Bu suçtan hükümlü olanlar cezalarının son kısmını denetimli serbestlikle çekerken ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılma yükümlülüğüne tabi tutulur (5275 sayılı Kanun m. 105/A/5).
Kaç kez erteleme verilir?
Kanun, ihlal nedeniyle dava açıldıktan sonra kullanma suçunun tekrar işlendiği iddiasıyla başlatılan soruşturmalarda yeniden erteleme kararı verilemeyeceğini düzenler (TCK m. 191/6). Bu kural şu üç durumu birbirinden ayırır:
- Erteleme süresi devam ederken yeniden kullanma: Yeni bir erteleme verilmez; ilk dosya için dava açılır ve yeni fiil ihlal nedeni sayılır.
- Dava açıldıktan sonra yeniden kullanma: Yeni soruşturmada beş yıllık erteleme verilemez; kullanma suçundan doğrudan dava açılır.
- Erteleme süresi sorunsuz bitip kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildikten sonra yeni bir kullanma: Kanun metni bu durumda ertelemeyi açıkça yasaklamaz; yasak yalnızca dördüncü fıkraya göre dava açıldıktan sonraki soruşturmalar içindir. Ancak her dosyanın kendi koşullarına göre değerlendirileceğini bilin.
Kendiliğinden tedaviye başvurmak ve bilgi vermek
Uyuşturucu kullanan kişi, hakkında soruşturma başlatılmadan önce resmî makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurarak tedavi ettirilmesini isterse cezaya hükmolunmaz (TCK m. 192/4). Bu durumda kamu görevlileri ve sağlık mesleği mensuplarının suçu bildirme yükümlülüğü doğmaz. Yani tedavi için hastaneye gitmek, kendinizi ihbar etmek anlamına gelmez. Önemli olan, başvurunun soruşturma başlamadan önce yapılmasıdır.
Kullanmak için uyuşturucu satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi, resmî makamlar haber almadan önce maddeyi kimden, nerede ve ne zaman temin ettiğini bildirerek suçluların yakalanmasını veya maddenin ele geçirilmesini kolaylaştırırsa da cezaya hükmolunmaz (TCK m. 192/2). Haber alındıktan sonra gönüllü yardımda bulunanın cezası, yardımın niteliğine göre dörtte birden yarısına kadar indirilir (TCK m. 192/3).
Kullanma mı, ticaret mi?
Kullanma suçu ile ticaret suçu arasındaki fark çok büyüktür: ticarette hapis cezası on yıldan az olamaz (TCK m. 188). Hangi suçun oluştuğu; maddenin miktarı, paketlenme şekli, hassas terazi veya ayrı ayrı paketler bulunup bulunmadığı, para hareketleri, mesajlar ve tanık beyanları gibi delillerin birlikte değerlendirilmesiyle belirlenir. Tek başına miktar her dosyada belirleyici değildir. İfadenizde maddeyi kendi kullanımınız için bulundurduğunuzu söylüyorsanız bunu tutarlı biçimde ve gerçeğe uygun olarak anlatmanız önemlidir; arkadaşlara "ikram etmek" veya "paylaşmak" ifadeleri ticaret suçu kapsamında değerlendirilebilir, çünkü uyuşturucuyu başkasına vermek de ticaret suçunun hareketleri arasındadır.
Sicil, memuriyet ve arşiv kaydı
Kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı adli sicile işlenmez; yalnızca bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak mahkeme, hâkim veya başsavcılık isterse verilmek üzere kaydedilir (5352 sayılı Kanun m. 6). Erteleme süresi sorunsuz biter ve kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse de bir mahkûmiyet doğmaz. Bu nedenle e-Devlet'ten alınan adli sicil kaydında görünmez.
- Arşiv araştırması: Kamu görevine atanacaklar hakkında yapılan arşiv araştırması, adli sicil kaydının yanında kişi hakkında devam eden veya sonuçlanmış soruşturma ve kovuşturmalardaki olguları da kapsar (7315 sayılı Kanun m. 4). Uyuşturucu dosyası bu yolla görülebilir ve kurumun Değerlendirme Komisyonunca değerlendirilir.
- Memuriyet: Uyuşturucu kullanma suçu 657 sayılı Kanunun 48. maddesinde ayrıca sayılan suçlar arasında değildir; ancak kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezasına mahkûmiyet memuriyete engeldir. Bu suçun alt sınırı iki yıl olduğundan, dava açılıp mahkûmiyet kesinleşirse engel doğabilir. HAGB verilirse mahkûmiyet doğmaz.
- Mahkûmiyet hâlinde: Kesinleşen mahkûmiyet adli sicile kaydedilir (5352 sayılı Kanun m. 4); silinme ve arşiv kuralları için adli sicil yazısına bakabilirsiniz.
Cezaevinde veya denetimli serbestlikte tedavi
Kullanma suçundan hükümlü olup cezasının son kısmını denetimli serbestlikle çeken kişi, diğer yükümlülüklerin yanında tedavi ve rehabilitasyon programlarına da katılmak zorundadır (5275 sayılı Kanun m. 105/A/5). Bu yükümlülüğe uymamakta ısrar, denetimli serbestliğin kaldırılıp açık cezaevine dönülmesine yol açabilir.
Sık yapılan hatalar
- Beş yıllık ertelemeyi "dosya kapandı" sanmak. Süre bitene kadar yeniden kullanmak dava açılmasına yol açar.
- Denetimli serbestlik bitince erteleme süresinin de bittiğini düşünmek. Denetimli serbestlik en az bir yıldır; erteleme beş yıldır.
- Test sevklerini ve müdürlük çağrılarını önemsememek, adres değişikliğini bildirmemek.
- İfadede arkadaşlarla "paylaştığını" gelişigüzel söylemek. Başkasına vermek ticaret suçu kapsamında değerlendirilebilir.
- Tedaviye başvurmanın kendisini ihbar etmek olduğunu düşünüp yardım almaktan kaçınmak.
- Kullanmak için uyuşturucu bulundurmanın okul veya yurt yakınında daha ağır cezalandırıldığını bilmemek.
Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
Dosyanızda kullanma yerine ticaret suçlaması varsa, arama ve el koyma işlemlerinin hukuka uygunluğu tartışmalıysa, erteleme süresinde ihlal iddiasıyla dava açıldıysa veya test sonucuna itiraz etmek istiyorsanız bir avukatla birlikte hareket etmeniz yararlı olur. Sağlık sorununuz için ise hukuki süreçten bağımsız olarak bir sağlık kuruluşuna başvurabilirsiniz.
Kaynaklar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu
- 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun
- 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu
- 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu
- Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)